خلاصه مدیریتی

بیان/ شرح مسئله

مسائل مورد بحث در عرصه حکمرانی، مسائلی هستند پیچیده و چندوجهی که حل آنها نیازمند نگاه چندبعدی و بررسی آنها از جنبه‌های گوناگون است. درعین‌حال، توجه به مسئله و بررسی آن تنها از جنبه‌های علی- معلولی مادی، سبب کج‌فهمی و حل غیردقیق مسئله می‌شود. سنن الهی این مزیت را برای حکمرانان ایجاد می‌کند تا بتوانند در عین بررسی علل مادی در حل مسئله، علت‌های معنوی را هم نیز مورد تحلیل و بررسی قرار دهند.

در ادامه بحث درخصوص کاربست سنن الهی در عرصه حکمرانی، «نظام سنن الهی» به‌منزله نوعی نگاه نظام‌مند به سنن الهی در حل مسائل و بررسی سنن الهی به شکل جامع در عرصه حکمرانی مطرح شد. تحلیل و تبیین سنن الهی به شکل نظام‌مند، سبب فهم دقیق‌تر آنها و ارائه تحلیل‌ها و تبیین‌های دقیق‌تر از پدیده براساس آنها می‌شود. زمانی می‌توان تحلیل‌های دقیق براساس سنن الهی ارائه داد که بتوان فهم دقیق و جامعی از نظام سنت‌های الهی داشت. کافی است که بتوان سنن الهی مرتبط با مسئله و نظام حاکم بر آن را به شکل مناسب، فهم و استخراج کرد.

این نکته تأکید می‌شود که براساس نظام سنن الهی، برای حل یک مسئله، صرفاً به چند خرده سنت مرتبط با مسئله، اکتفا نمی‌شود؛ بلکه سعی می‌شود، تمام سنت‌هایی را که با مسئله مرتبط است، در نظر گرفته شود و براساس همه آنها و نظام حاکم بر آنها، به مسئله پاسخ داده شود. به‌عبارت‌دیگر در این رویکرد، همه سنت‌های مرتبط با موضوعی خاص، مورد بحث ‌و بررسی قرار می‌گیرند. این ویژگی می‌تواند جامعیت در تحلیل را برای حکمرانان به ارمغان آورد. تأکید بر نگاه نظام‌مند در استفاده از سنن الهی، از دستاوردهای این پژوهش است.

نقطه نظرات / یافته‌های کلیدی

نظام سنن الهی در چهار سطح ارائه شد. در سطح اول این نظام، انواع خرده سنن الهی قرار دارد. مقصود از خرده سنت‌ها، سنت‌هایی هستند که از تک گزاره‌های قرآنی به‌دست می‌آیند. سطح دوم نظام سنن الهی، به‌طور خاص به ارائه خرده‌نظام‌های گوناگون از سنن الهی بر‌اساس آیات قرآن کریم، ناظر به سطح اول نظام سنن الهی، می‌پردازد. تعداد این خرده‌نظام‌های سنن الهی بر‌اساس آیات قرآن کریم، 42 عنوان بوده که با مراجعه به روایات اهل‌بیت ^{علیهم‌السلام}، این تعداد افزایش می‌یابد.

این گزارش به‌طور خاص، مروری است بر عناوین این خرده‌نظام‌ها به همراه اشاره به برخی از خرده سنت‌های مرتبط با هریک از این خرده‌نظام‌ها. پرداختن به هر‌یک از این خرده‌نظام‌ها به‌صورت تفصیلی و ذکر خرده سنت‌های مرتبط با آن و تبیین منطق حاکم بر آنها و ارائه توصیه‌ها و پیشنهادهای سیاستی در عرصه حکمرانی بر‌اساس هر خرده‌نظام، چیزی است که در گزارش‌های بعدی به آن پرداخته می‌شود.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی، نظارتی یا سیاستی

با بررسی خرده‌نظام‌های 42‌گانه سنن الهی در قرآن کریم برخی یافته‌ها و توصیه‌های سیاستی به شرح زیر قابل بهره‌برداری است که عبارتند از:

• در حوزه‌های سیاسی و روابط بین‌الملل باید خرده‌نظام سنن مرتبط با ولایت، جریان حق و باطل، امداد الهی، اهلاک و عذاب الهی و قوم برگزیده مدنظر قرار گیرد. همچنین توجه به سنن مرتبط با کفار و منافقان نیز لازم و ضروری است. توجه به این خرده‌نظام‌ها در بررسی طرح‌ها و لوایح ناظر به موضوع‌های سیاسی و ارتباط با کشورها بسیار لازم و ضروری است.
• در حوزه‌های اقتصادی و مالی توجه به سنن مرتبط با دنیا، برکت، رزق و روزی‌رسانی، نعمات الهی و ازدیاد آن، جزا و پاداش و توکل و همچنین در بررسی طرح‌ها و لوایح اقتصادی مدنظر قرار گیرد.
• در حوزه فرهنگی و اجتماعی نیز باید توجه به خرده‌نظام سنن مرتبط با امتحان و ابتلا، یاری، هدایت الهی، اضلال الهی، جامعه، خانواده، مؤمنین، خلقت انسان، آخرت، مرگ و برخی مقدسات مدنظر قرار گیرد. سیاستگذاری و قانونگذاری در عرصه‌های فرهنگی و اجتماعی بدون توجه به این خرده‌نظام‌ها باعث کج‌فهمی در قواعد عالم و قانونگذاری بی‌کیفیت می‌شود.

1.مقدمه

در گزارش پیشین، برای تبیین چگونگی کاربست سنن الهی در عرصه حکمرانی، چارچوب روش‌شناسی سنت‌پژوهی مطرح شد. سنت‌پژوهی برپایه شناخت پدیده‌ها و تبیین آنها براساس سنن الهی و روابط علی - معلولی مبتنی‌بر آنها، تعریف می‌شود. سنت‌پژوهی به پژوهش درباره سنن الهی و کشف آنها، تبیین شرایط و چگونگی تحقق آنها، طبقه‌بندی آنها و تبیین چگونگی نحوه مراوده این سنن با یکدیگر می‌پردازد و آنها را در جهت تحلیل و تبیین وقایع آینده، معرفی می‌کند. مزیت مهم این روش‌شناسی، جامعیت در تحلیل است. به‌عبارت‌دیگر، در این روش‌شناسی، همه سنت‌های مرتبط با یک موضوع خاص، مورد بحث ‌و بررسی قرار می‌گیرند.

در ادامه، ناظر به گام دوم و سوم سنت‌پژوهی، نظام سنن الهی به‌منزله نوعی نگاه نظام‌مند به سنن الهی و با هدف استفاده از سنن الهی برای تحلیل و تبیین پدیده‌ها در عرصه حکمرانی مطرح شد. تحلیل و تبیین سنن الهی به شکل نظام‌مند، سبب فهم دقیق‌تر آنها و ارائه تحلیل‌ها و تبیین‌های دقیق‌تر از پدیده براساس آنها می‌شود. زمانی می‌توان تحلیل‌های دقیق براساس سنن الهی ارائه داد که بتوان فهم دقیق و جامعی از نظام سنت‌های الهی داشت.

نظام سنن الهی در چهار سطح ارائه و بیان شد که استفاده از سنن الهی در هریک از این سطوح، می‌تواند در تحلیل پدیده‌ها، مفید واقع شود. اما حرکت از سطوح پایین‌تر به سمت سطوح بالاتر، بر جامعیت در تحلیل و تبیین دقیق‌تر پدیده براساس سنن الهی، می‌افزاید.

در سطح اول نظام سنن الهی، انواع خرده سنن الهی قرار دارد. مقصود از خرده سنت‌ها، سنت‌هایی هستند که از تک گزاره‌های قرآنی و روایی به‌دست می‌آیند. اینکه هر‌یک از آنها به‌عنوان یک خرده سنت مطرح شده‌اند، بدین دلیل است که آنها، سنت‌هایی هستند که در کنار سایر سنت‌ها، بیان‌کننده یک نظام سنت در سطح بالاتر هستند؛ لذا هر‌کدام از آنها به‌منزله یک خرده سنت تعریف شده‌اند.

در سطح دوم، خرده‌نظام سنن الهی مرتبط با خرده سنت‌ها وجود دارد که از کنار هم قرار دادن خرده سنت‌های مرتبط با یک موضوع و عنوان کلی‌تر و کشف نظام و منطق حاکم بر آنها به‌دست می‌آید. همان‌طور که در گزارش پیشین توضیح داده شد، در فرایند کشف و استخراج سنن الهی از قرآن کریم، این نکته فهمیده شد که هر‌یک از سنت‌ها در قالب یک نظام و چارچوبی تحقق پیدا می‌کنند که خود آن، مشتمل بر سنت‌هایی هستند که چگونگی تحقق و جاری ‌شدن سنت اصلی را بیان می‌کنند و سنت اصلی، از مجرای این خرده سنت‌ها جاری می‌شود. درنتیجه از کنار هم قرار دادن خرده سنت‌های مرتبط با یک موضوع و عنوان کلی‌تر و کشف خرده‌نظام و منطق حاکم بر آنها، می‌توان به سنت‌های کلان‌تر در سطح دوم رسید؛ لذا هریک از سنت‌های کلان‌تر در سطح دوم، در قالب «خرده‌نظام سنن مرتبط با ...» بیان شده است که بیان‌کننده نظام خرده سنت‌های مرتبط با آن سنت اصلی است.

عناوین این خرده‌نظام سنت‌ها، از آیات قرآن کریم به‌دست ‌آمده است. به‌عبارت‌دیگر، در شکل‌دهی خرده‌نظام سنت‌ها در این سطح، اجازه داده شده است تا این خرده‌نظام‌ها، از درون خود آیات قرآن کریم به‌دست آیند.

در این گزارش، به ارائه عناوین خرده‌نظام سنت‌ها در این سطح (یعنی سطح دوم) پرداخته می‌شود. در این ارائه، هریک از سنت‌ها در قالب «خرده‌نظام سنن مرتبط با ...» بیان شده است که خود مشتمل بر چند خرده سنت است و جریان سنت اصلی و چگونگی جاری‌شدن آن را بیان می‌کند. احصای این سنن الهی در فرایندی طولانی‌مدت انجام شده است که در آن، آیات قرآن کریم به‌دقت و براساس روش و منطقی که برای استخراج سنن الهی در گزارش پیشین توضیح داده شد و با استفاده از تفاسیری مانند المیزان و سایر تفاسیر روایی، مورد مطالعه و بررسی قرار گرفت و درنهایت خروجی پژوهش، در قالب 42 عنوان کلی ارائه شد. این خروجی با توجه به حجم بالای آن، قابل ارائه در این گزارش نیست و تنها در اینجا مروری اجمالی بر عناوین خرده‌نظام سنن الهی خواهیم داشت و از خرده سنت‌های آن، تنها به چند مورد به عنوان نمونه، همراه با برخی از آیات دلالت‌کننده بر آن خرده سنت، اشاره می‌شود.

گفتنی است این تعداد خرده‌نظام سنن ارائه شده، ناظر به سنت‌های موجود در قرآن است. چه‌بسا با مراجعه به روایات، می‌توان به تعداد این خرده‌نظام سنن الهی افزود؛ هرچند مراجعه به روایات نیز می‌تواند خرده سنت‌های دیگری را در ذیل این نظام‌های ذکر شده، ارائه دهد؛ بنابراین زمانی این خرده‌نظام‌های سنن الهی و خرده سنت‌های آن به‌طور جامع تکمیل می‌شود که آیات قرآن کریم به همراه روایات در کنار هم تحلیل شوند. هدف این گزارش، مروری بر عناوین خرده‌نظام‌های سنن الهی به همراه ذکر نمونه‌هایی از خرده سنت‌های آن با تأکید بر آیات قرآن کریم است.

2. پیشینه پژوهشی و تقنینی

استخراج خرده‌نظام سنن تاکنون در پژوهش‌های مختلف انجام شده است و کتب، مقالات و پایان‌نامه‌هایی در این حوزه کار شده است. نکته مهم این است که با نگاه نظام‌مند و مبتنی‌بر نظام سنن الهی تاکنون این خرده‌نظام‌ها به‌صورت یکجا و کامل استخراج نشده‌اند و در گزارش حاضر تلاش شده است، به‌صورت نظام‌مند براساس روش‌شناسی منتخب که در گزارش «حکمرانی مبتنی‌بر نظام سنن الهی (2): چگونگی استنباط سنن الهی در نظام حکمرانی» به آن پرداخته شد، این کار انجام شود. در مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی نیز گزارشی با عنوان «حکمرانی مبتنی‌بر نظام سنن الهی ۱. چیستی سنن الهی و ضرورت کاربست آن در نظام حکمرانی»‌ به این موضوع به‌صورت کلان پرداخته است. برخی از مهم‌ترین پژوهش‌های مرتبط با این موضوع در جدول ۱ آمده است.

جدول 1. پژوهش‌های مرتبط با سنن الهی در حکمرانی و قانونگذاری

پژوهش حاضر مرتبط با قوانین و مقررات نیز نیست و به این دلیل پیشینه قوانین مرتبط ندارد. با بررسی پژوهش‌های گذشته، نوآوری اصلی پژوهش حاضر این نکته است که تلاش می‌کند با براساس روش‌شناسی منتخب برای استخراج نظام سنن الهی، خرده‌نظام‌های سنن الهی که در آیات قرآن کریم ظهور و بروز دارد، کشف و استخراج شود.

3.مروری بر عناوین خرده‌نظام‌های سنن الهی

3-1. خرده‌نظام سنن حاکم

این خرده‌نظام سنن، بر سنت‌هایی دلالت دارد که به نوعی جنبه حاکمیت و عمومیت نسبت به سایر خرده‌نظام‌های سنن الهی داشته و در همه عرصه‌ها جاری هستند. در ادامه به برخی خرده سنت‌های آن اشاره می‌شود.

• کاری که خداوند بخواهد، انجام می‌دهد و کسی مانع او نیست.

«وَ اللَّهُ غالِبٌ عَلی أَمْرِهِ وَ لکنَّ أَکْثَرَ النَّاسِ لا یَعْلَمُونَ» (یوسف، 21)

• امر از آسمان به سمت زمین تدبیر می‌شود.

«یُدَبِّرُ الْأَمْرَ مِنَ السَّماءِ إِلَى الْأَرْضِ» (سجده، 5)

• اگر به عهد خود وفا کنید (و صبر (استقامت) و تقوا داشته باشید)، خداوند به عهدش وفا می‌کند.

«وَ أَوْفُوا بِعَهْدی أُوفِ بِعَهْدِکُمْ» (بقره، 40)[1]

3-2. خرده‌نظام سنن مرتبط با توکل

این خرده‌نظام سنن، بیان‌کننده قواعد خداوند در توکل‌کردن و سپردن کارها به اوست. در آیات قرآن کریم به برخی از این قواعد اشاره شده است. ازجمله:

• کسی که به خدا تکیه کند خدا او را یاری و کفایت می‌کند.

«وَ مَنْ یَتَوَکَّلْ عَلَى اللَّهِ فَهُوَ حَسْبُهُ» (طلاق، ۳)

3-3. خرده‌نظام سنن مرتبط با قضا و قدر

در این خرده‌نظام، قواعد و قوانین خداوند در قضاوقدر و چگونگی جاری‌ شدن آن در عالم خلقت بیان می‌شود. برخی از این قوانین عبارتند از:

• همه‌چیز از قبل تقدیر شده و معلوم است.

«وَ خَلَقَ کُلَّ شَیْءٍ فَقَدَّرَهُ تَقْدیراً» (فرقان، ۲)

• در شب قدر هر سال، تقدیرات آن سال به‌صورت تفصیلی انجام می‌شود.

«اِنَّا أَنْزَلْناهُ فی لَیْلَة مُبارَکَةٍ ... * فیها یُفْرَقُ کُلُّ أَمْرٍ حَکیمٍ * أَمْراً مِنْ عِنْدِنا» (دخان، 3-5)

3-4. خرده‌نظام سنن مرتبط با مکر

این خرده‌نظام، به قواعد مرتبط با مکر و حیله ‌کردن در برابر خداوند و در نقطه مقابل، مکر خداوند در برابر دیگران اشاره دارد. برخی از این قواعد عبارتند از:

• هرکسی هر «خدعه سیّئه»‌ای می‌کند، به ضرر خودش است.

«وَ لا یَحیقُ الْمَکْرُ السَّیِّئُ إِلاَّ بِأَهْلِهِ» (فاطر، 43)

• هیچ‌کس نمی‌تواند از مکر خدا در امان باشد.

«أَفَأَمِنُوا مَکْرَ اللَّهِ فَلا یَأْمَنُ مَکْرَ اللَّهِ إِلاَّ الْقَوْمُ الْخاسِرُونَ» (اعراف، 99)

• کید خائنین هرگز به نتیجه نمی‌رسد.

«ذلِکَ لِیَعْلَمَ... وَ أَنَّ اللَّهَ لا یَهْدی کَیْدَ الْخائِنینَ» (یوسف، 52)

3-5. خرده‌نظام سنن مرتبط با شفاعت

این خرده‌نظام سنن، مشتمل بر قواعد طراحی شده توسط خداوند در امر شفاعت است. اینکه شفاعت چگونه جاری می‌شود و از چه قواعدی تبعیت می‌کند[2]، در اینجا مورد بحث قرار می‌گیرد. برخی از آنها عبارتند از:

• شفاعت فقط به اذن خداوند صورت می‌گیرد.

«مَنْ ذَا الَّذی یَشْفَعُ عِنْدَهُ إِلاَّ بِإِذْنِه» (بقره، 255)

• شفیعی جز خداوند وجود ندارد.

«ما لَکُمْ مِنْ دُونِهِ مِنْ وَلِیٍّ وَ لا شَفیعٍ» (سجده، 4)

3-6. خرده‌نظام سنن مرتبط با اجابت دعا

این خرده‌نظام سنن، دربرگیرنده قوانینی است که خداوند متعال در اجابت دعا، شرایط و چگونگی تحقق آن تعریف فرموده است. حجم بسیاری از این قوانین در روایات و مواردی از آن نیز در آیات ذکر شده است. به‌عنوان نمونه می‌توان به قانون ذیل از آیات قرآن اشاره کرد:

• خداوند دعای بندگان خود را اجابت می‌کند.

«وَ إِذا سَأَلَکَ عِبادی عَنِّی فَإِنِّی قَریبٌ أُجیبُ دَعْوَةَ الدَّاعِ إِذا دَعانِ» (بقره، 186)

3-7. خرده‌نظام سنن مرتبط با ولایت

در این خرده‌نظام سنن، انواع ولایت و چگونگی جریان آنها در عالم خلقت و قوانین مرتبط با آنها، تبیین می‌شود. برخی از قوانین مرتبط با این نظام سنن عبارتند از:

• خدا ولیّ مؤمنین است و کفار هیچ ولیّ ای ندارند؛ لذا کاملاً بی‌دفاع هستند.

«ذلِکَ بِأَنَّ اللَّهَ مَوْلَى الَّذینَ آمَنُوا وَ أَنَّ الْکافِرینَ لا مَوْلى لَهُمْ» (محمد، 11)

• در عالم دو نوع ولایت در جریان است: ولایت الله که پیروان آن «حزب‌الله» و ولایت شیطان که پیروان آن «حزب الشیطان» هستند (مجادله، 14-22).

3-8. خرده‌نظام سنن مرتبط با جریان حق و باطل

در طول تاریخ، دو جریان در مقابل هم به‌عنوان جریان حق و جریان باطل در حرکت هستند. قوانینی مرتبط با این دو جریان تعریف شده است که در اینجا مورد بحث قرار می‌گیرد. برخی از این قوانین عبارتند از:

• سنت غلبه نهایی حق بر باطل

«وَ قُلْ جاءَ الْحَقُّ وَ زَهَقَ الْباطِلُ إِنَّ الْباطِلَ کانَ زَهُوقاً» (اسراء، 81)

• حق، آن است که برای مردم نفع دارد و باقی می‌ماند و در نقطه مقابل، باطل آن است که نفعی برای مردم ندارد و از بین می‌رود.

«أَنْزَلَ مِنَ السَّماءِ ماءً فَسالَتْ أَوْدِیَةٌ بِقَدَرِها فَاحْتَمَلَ السَّیْلُ زَبَداً رابِیاً وَ مِمَّا یُوقِدُونَ عَلَیْهِ فِی النَّارِ ابْتِغاءَ حِلْیَةٍ أَوْ مَتاعٍ زَبَدٌ مِثْلُهُ کَذلِکَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْحَقَّ وَ الْباطِلَ فَأَمَّا الزَّبَدُ فَیَذْهَبُ جُفاءً وَ أَمَّا ما یَنْفَعُ النَّاسَ فَیَمْکُثُ فِی الْأَرْضِ کَذلِکَ یَضْرِبُ اللَّهُ الْأَمْثالَ» (رعد، 17)

• مؤمنین به میزان ایمان و صبر، بر نسبت بالاتری از کفار پیروز خواهند شد.

«یا أَیُّهَا النَّبِیُّ حَرِّضِ الْمُؤْمِنینَ عَلَى الْقِتالِ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ عِشْرُونَ صابِرُونَ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ یَغْلِبُوا أَلْفاً مِنَ الَّذینَ کَفَرُوا بِأَنَّهُمْ قَوْمٌ لا یَفْقَهُونَ * الْآنَ خَفَّفَ اللَّهُ عَنْکُمْ وَ عَلِمَ أَنَّ فیکُمْ ضَعْفاً فَإِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ مِائَةٌ صابِرَةٌ یَغْلِبُوا مِائَتَیْنِ وَ إِنْ یَکُنْ مِنْکُمْ أَلْفٌ یَغْلِبُوا أَلْفَیْنِ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ اللَّهُ مَعَ الصَّابِرینَ» (انفال، 55 و 56)

3-9. خرده‌نظام سنن مرتبط با استخلاف

دسته‌ای از سنت‌های الهی، آنهایی هستند که بیان‌کننده جانشینی و استخلاف انسان در روی زمین و چگونگی و شرایط آن هستند. این استخلاف خود طبق آیات قرآن، به دو دسته استخلاف عام و استخلاف خاص تقسیم می‌شود. فهم این سنت‌ها در قالب یک خرده‌نظام، می‌تواند تحلیل‌های بهتر و جامع‌تری ارائه دهد. برخی از سنت‌های مرتبط با این نظام عبارتند از:

• خداوند به مؤمنین صالح العمل وعده داده است که آنها را در زمین جانشین گرداند.

«وَعَدَ اللَّهُ الَّذِینَ ءَامَنُواْ مِنکمُ وَ عَمِلُواْ الصَّلِحَتِ لَیَسْتَخْلِفَنَّهُمْ فی الْأَرْضِ ...»  (نور، 55)

• جانشینی در زمین به ظالمین نمی‌رسد.

«وَ إِذِ ابْتَلى إِبْراهیمَ رَبُّهُ بِکَلِماتٍ فَأَتَمَّهُنَّ قالَ إِنِّی جاعِلُکَ لِلنَّاسِ إِماماً قالَ وَ مِنْ ذُرِّیَّتی قالَ لا یَنالُ عَهْدِی الظَّالِمینَ» (بقره، 124)

• به حکومت دینی آرمانی، از هر چیزی داده می‌شود.

«وَ وَرِثَ سُلَیْمانُ داوُدَ وَ قالَ یا أَیُّهَا النَّاسُ عُلِّمْنا مَنْطِقَ‌الطَّیْرِ وَ أُوتینا مِنْ کُلِّ شَیْءٍ» (نمل، 16)

3-10. خرده‌نظام سنن مرتبط با ارسال پیامبران

در این خرده‌نظام سنن، چارچوب‌ها، شرایط و قوانین مرتبط با فرستادن رسولان بیان می‌شود. ازجمله می‌توان در این زمینه به قوانین ذیل اشاره کرد:

• رسول همیشه از جنس مخاطبانش است.

«أَکانَ لِلنَّاسِ عَجَباً أَنْ أَوْحَیْنا إِلی رَجُلٍ مِنْهُمْ أَنْ أَنْذِرِ النَّاسَ وَ بَشِّرِ الَّذینَ آمَنُوا...» (یونس، 2)

• رسول حریص بر هدایت مردم است.

«لَقَدْ جاءَکُمْ رَسُولٌ مِنْ أَنْفُسِکُمْ عَزیزٌ عَلَیْهِ ما عَنِتُّمْ حَریصٌ عَلَیْکُمْ بِالْمُؤْمِنینَ رَؤُفٌ رَحیمٌ» (توبه، 128)

• رسولان با هم درجه تفاوت دارند.

«وَ لَقَدْ فَضَّلْنا بَعْضَ النَّبِیِّینَ عَلی بَعْضٍ» (اسراء، 55)

• رسولان الهی در رسالتشان با هم هماهنگی دارند (جریان واحد پیامبران).

«وَ مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیَّ مِنَ التَّوْراةِ» (آل عمران، 50)

3-11. خرده‌نظام سنن مرتبط با دین

در این خرده‌نظام سنن، قوانین مرتبط با دین الهی، به‌طور‌کلی مورد بحث قرار می‌گیرد. برای مثال از این دسته قوانین، می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد: 

• دین الهی مطابق با خلقت و فطرت است.

«فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنیفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها لا تَبْدیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ ذلِکَ الدِّینُ الْقَیِّمُ» (روم، 30)

• دین خاتم، بر ادیان دیگر غلبه خواهد کرد.

«هُوَ الَّذی أَرْسَلَ رَسُولَهُ بِالْهُدى وَ دینِ الْحَقِّ لِیُظْهِرَهُ عَلَى الدِّینِ کُلِّهِ وَ لَوْ کَرِهَ الْمُشْرِکُونَ» (صف، 9)

3-12. خرده‌نظام سنن مرتبط با امتحان و ابتلا

در این خرده‌نظام سنن، چگونگی تحقق سنت ابتلا، موارد تحقق آن و به‌طور‌کلی، قوانین مرتبط با این سنت ذکر می‌شود. برخی از قوانین آن عبارتند از:

• ابتلا و امتحان، حتمی و غیرقابل گریز است.

«وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ بِشَیْءٍ مِنَ الْخَوْفِ وَ الْجُوعِ وَ نَقْصٍ مِنَ الْأَمْوالِ وَ الْأَنْفُسِ وَ الثَّمَراتِ» (بقره، 155)

• امتحان دو گونه است؛ گاهی به سختی کشیدن و گاهی به راحتی دیدن.

«وَ نَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَةً وَ إِلَیْنا تُرْجَعُونَ» (انبیاء، 35)

• سنت تمییز: گاهی مواقع، هدف از امتحان و ابتلاء، جدا کردن انسان‌ها از یکدیگر و تمییز دادن آنهاست.

«وَ لَنَبْلُوَنَّکُمْ حَتَّى نَعْلَمَ الْمُجاهِدینَ مِنْکُمْ وَ الصَّابِرینَ» (محمد، 31)

• سنت امتحان اضطرارآور: اگر مؤمنین در این امتحان، استقامت خود را نشان دهند، شرایط کاملاً تغییر خواهد کرد و خداوند یاری خود را به آنها نشان می‌دهد.

«حَتَّى إِذَا اسْتَیْأَسَ الرُّسُلُ وَ ظَنُّوا أَنَّهُمْ قَدْ کُذِبُوا جاءَهُمْ نَصْرُنا فَنُجِّیَ مَنْ نَشاءُ» (یوسف، 110)

3-13. خرده‌نظام سنن مرتبط با یاری

در این خرده‌نظام سنن، قواعد مرتبط با یاری و نصرت خداوند نسبت به مؤمنین و شرایط تحقق آن بیان می‌شود. برخی از این قوانین عبارتند از:

• خداوند حتماً مؤمنین را یاری می‌کند.

«وَ کانَ حَقًّا عَلَیْنا نَصْرُ الْمُؤْمِنینَ» (روم، 47)

• اگر خدا را یاری کنید، خدا شما را یاری خواهد کرد و پیروز خواهید شد.

«یا أَیُّهَا الَّذینَ آمَنُوا إِنْ تَنْصُرُوا اللَّهَ یَنْصُرْکُمْ وَ یُثَبِّتْ أَقْدامَکُمْ» (محمد، 7)

3-14. خرده‌نظام سنن مرتبط با امداد الهی

این خرده‌نظام سنن الهی به چگونگی تحقق امداد الهی، شرایط تحقق آن و قوانین مرتبط با آن اشاره دارد. در اینجا به برخی از این قوانین اشاره می‌شود. 

• خداوند به همه کمک می‌کند و به هرکس آنچه خود، خواسته است، می‌دهد و شرایط را برای رسیدن به خواسته‌اش مهیا می‌کند؛ طالب دنیا از دنیا و طالب آخرت از آخرت.

«مَنْ کانَ یُریدُ الْعاجِلَةَ عَجَّلْنا لَهُ فیها ما نَشاءُ لِمَنْ نُریدُ ثُمَّ جَعَلْنا لَهُ جَهَنَّمَ یَصْلاها مَذْمُوماً مَدْحُوراً * وَ مَنْ أَرادَ الْآخِرَةَ وَ سَعى‏ لَها سَعْیَها وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَأُولئِکَ کانَ سَعْیُهُمْ مَشْکُوراً * کُلاًّ نُمِدُّ هؤُلاءِ وَ هَؤُلاءِ مِنْ عَطاءِ رَبِّکَ» (اسراء، 18-20)

• امداد خداوند به مؤمنین به دنبال استغفار آنها بیشتر می‌شود.

«فَقُلْتُ اسْتَغْفِرُوا رَبَّکُمْ إِنَّهُ کانَ غَفَّاراً * یُرْسِلِ السَّماءَ عَلَیْکُمْ مِدْراراً * وَ یُمْدِدْکُمْ بِأَمْوالٍ وَ بَنینَ» (نوح، 10-12)

3-15. خرده‌نظام سنن مرتبط با عفو و غفران الهی

این خرده‌نظام سنن، اشاره به چگونگی جریان عفو و غفران الهی و قواعد مرتبط با آن دارد. در این راستا می‌توان به قوانین ذیل به‌عنوان نمونه اشاره کرد.

• عفو و غفران الهی شامل کفار نمی‌شود.

«إِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا وَ صَدُّوا عَنْ سَبیلِ اللَّهِ ثُمَّ ماتُوا وَ هُمْ کُفَّارٌ فَلَنْ یَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ» (محمد، 34)

• خداوند همه گناهان به جز شرک را می‌بخشد.

«إِنَّ اللَّهَ لا یَغْفِرُ أَنْ یُشْرَکَ بِهِ وَ یَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ یَشاءُ» (نساء، 48)

3-16. خرده‌نظام سنن مرتبط با رحمت الهی

این خرده‌نظام سنن، بیان‌کننده قوانین مرتبط با رحمت الهی و چگونگی جاری‌ شدن آن [3] دارد. به‌عنوان نمونه می‌توان به موارد ذیل در این زمینه اشاره کرد:

• خداوند بر خود، رحمت نسبت به مخلوقاتش را واجب کرده است.

«کَتَبَ عَلی نَفْسِهِ الرَّحْمَةَ» (انعام، 12)

• اگر خداوند رحمت خود را برای کسی بخواهد، هیچ‌کس جلودار او نیست؛ و بالعکس.

«ما یَفْتَحِ اللَّهُ لِلنَّاسِ مِنْ رَحْمَةٍ فَلا مُمْسِکَ لَها وَ ما یُمْسِکْ فَلا مُرْسِلَ لَهُ مِنْ بَعْدِهِ» (فاطر، 2)

• رحمت خداوند همه‌چیز را شامل شده است.

«وَ رَحْمَتی وَسِعَتْ کُلَّ شَیْءٍ» (اعراف، 156)

• رحمت خداوند به نیکوکاران، خیلی نزدیک است.

«إِنَّ رَحْمَتَ اللَّهِ قَریبٌ مِنَ الْمُحْسِنینَ» (اعراف، 56)

3-17. خرده‌نظام سنن مرتبط با هدایت الهی

این خرده‌نظام سنن به چگونگی جریان هدایت الهی در عالم خلقت و قوانین مرتبط با آن اشاره دارد. در این زمینه می‌توان به سنت‌های ذیل به‌عنوان نمونه اشاره کرد:

• خداوند به هر نفسی، تقوا و فجور را الهام کرده است (هدایت فطری).

«وَ نَفْسٍ وَ ما سَوَّاها * فَأَلْهَمَها فُجُورَها وَ تَقْواها» (شمس، 7-8)

• قرآن به‌عنوان آیه‌ای برای هدایت‌ شدن (برای کسی که بخواهد هدایت شود) کافی است.

«أَوَلَمْ یَکْفِهِمْ أَنَّا أَنْزَلْنا عَلَیْکَ الْکِتابَ یُتْلى عَلَیْهِمْ» (عنکبوت، 51)

• کسی که خدا هدایتش کند هیچ‌چیزی نمی‌تواند باعث گمراهی‌اش شود.

«وَ مَنْ یَهْدِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ مُضِلٍّ» (زمر، 37)

3-18. خرده‌نظام سنن مرتبط با اضلال الهی

این خرده‌نظام سنن، بیان‌کننده قواعد خداوند در اضلال و چگونگی گمراه‌ کردن برخی از مخلوقات است. در اینجا به برخی از آنها اشاره می‌شود. 

• خداوند برای کفار، اعمالشان را زینت می‌دهد تا در کوردلی قرار گیرند و هدایت نیابند.

«إِنَّ الَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ بِالْآخِرَةِ زَیَّنَّا لَهُمْ أَعْمالَهُمْ فَهُمْ یَعْمَهُونَ» (نمل، 4)

• کسی که خدا گمراهش کند، هیچ آیه و انذاری نمی‌تواند او را هدایت کند.

«وَ مَنْ یُضْلِلِ اللَّهُ فَما لَهُ مِنْ هادٍ» (زمر، 36)

3-19. خرده‌نظام سنن مرتبط با اعمال

این خرده‌نظام سنن، اشاره به قواعدی دارد که مرتبط با اعمال انسان و جوامع انسانی است و خداوند متعال آنها را بر انسان‌ها و جوامع انسانی حاکم فرموده است. برخی از این قواعد عبارتند از:

• خداوند اعمال را، تنها از پرهیزکاران قبول می‌کند.

«إِنَّما یَتَقَبَّلُ اللَّهُ مِنَ الْمُتَّقینَ» (مائده، 27)

• سنت حبط عمل: کسانی که در حال کفر بمیرند، اعمالشان باطل می‌شود.

«وَ مَنْ یَرْتَدِدْ مِنْکُمْ عَنْ دینِهِ فَیَمُتْ وَ هُوَ کافِرٌ فَأُولئِکَ حَبِطَتْ أَعْمالُهُمْ فِی الدُّنْیا وَ الْآخِرَةِ» (بقره، 217)

• سنت إِمحاء سیئات: حسنات، سیئات را از بین می‌برد.

«إِنَّ الْحَسَناتِ یُذْهِبْنَ السَّیِّئاتِ» (هود، 114)

• سنت بازتاب اعمال: اگر بدی کنید، ضرر و اثرش به خودتان می‌رسد.

«وَ مَنْ یَکْسِبْ إِثْماً فَإِنَّما یَکْسِبُهُ عَلی نَفْسِهِ» (نساء، 111)

3-20. خرده‌نظام سنن مرتبط با جزا و پاداش

این خرده‌نظام سنن، بیان‌کننده قوانین وضع شده توسط خداوند متعال در جزا و پاداش‌دهی به مخلوقات خود است. برخی از این قوانین مرتبط با جزا و پاداش دنیوی بوده و برخی ناظر به آخرت است. برخی از این قوانین عبارتند از:

• حساب هرکسی برعهده خودش است.

«تِلْکَ أُمَّةٌ قَدْ خَلَتْ لَها ما کَسَبَتْ وَ لَکُمْ ما کَسَبْتُمْ وَ لا تُسْئَلُونَ عَمَّا کانُوا یَعْمَلُونَ» (بقره، 134)

• به صابران پاداش بی‌حساب داده می‌شود.

«إِنَّما یُوَفَّى الصَّابِرُونَ أَجْرَهُمْ بِغَیْرِ حِسابٍ» (زمر، 10)

• سنت اِضعاف حسنات: هرچه در راه خدا خرج و هزینه شود، خداوند برمی‌گرداند؛ بلکه به‌صورت مضاعف و چندبرابر.

«مَنْ ذَا‌الَّذی یُقْرِضُ اللَّهَ قَرْضاً حَسَناً فَیُضاعِفَهُ لَهُ أَضْعافاً کَثیرَةً وَ اللَّهُ یَقْبِضُ وَ یَبْسطُ» (بقره، 245)

• سنت سعی و تلاش: آنچه که نصیب انسان می‌شود، نتیجه سعی و تلاش اوست.

«وَ أَنْ لَیْسَ لِلْإِنْسانِ إِلاَّ ما سَعی» (نجم، 39)

3-21. خرده‌نظام سنن مرتبط با اِهلاک و عذاب الهی

در این خرده‌نظام، قوانین مرتبط با عذاب بندگان و چگونگی اهلاک آنها بیان می‌شود. اینکه چگونه یک جامعه عذاب می‌کشد و چه عواملی سبب تأخیر در عذاب آن جامعه می‌شود در اینجا بررسی می‌گردد. برای ‌مثال می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:  

• سنت اتمام حجت: تا حجت تمام نشود، عذاب نمی‌آید.

«وَ ما کانَ رَبُّکَ مُهْلِکَ الْقُرى حَتَّى یَبْعَثَ فی أُمِّها رَسُولاً یَتْلُوا عَلَیْهِمْ آیاتِنا» (قصص، 59)

• همه جوامع، سرانجام به عذاب و اهلاک الهی (به سبب نافرمانی‌شان) دچار می‌شوند.

«وَ إِنْ مِنْ قَرْیَةٍ إِلاَّ نَحْنُ مُهْلِکُوها قَبْلَ یَوْمِ الْقِیامَةِ أَوْ مُعَذِّبُوها عَذاباً شَدیداً» (اسراء، 58)

• برای جاری ‌شدن عذاب، باید جامعه درمجموع، به حدی از فساد برسد که لیاقت عذاب پیدا کند؛ لذا اگر خداوند تصمیم به عذاب جامعه‌ای بگیرد، ابتدا به مفسدین و مترفینش امر (تکوینی) می‌کند که بیشتر فساد کنند.

«وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنا مُتْرَفیها فَفَسَقُوا فیها فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمیراً» (اسراء، 16)

• سنت املاء: کفار برای لیاقت عذاب بیشتر، مقداری مهلت داده می‌شوند.

«وَ لا یَحْسَبَنَّ الَّذینَ کَفَرُوا أَنَّما نُمْلی لَهُمْ خَیْرٌ لِأَنْفُسِهِمْ إِنَّما نُمْلی لَهُمْ لِیَزْدادُوا إِثْماً» (آل‌عمران، 178)

• سنت استدراج: تکذیب‌کنندگان به‌تدریج از جایی که فکر نمی‌کنند، در کید الهی گرفتار می‌شوند.

«وَ‌الَّذینَ کَذَّبُوا بِآیاتِنا سَنَسْتَدْرِجُهُمْ مِنْ حَیْثُ لا یَعْلَمُونَ * وَ أُمْلی لَهُمْ إِنَّ کَیْدی مَتینٌ» (اعراف، 182 و 183)

3-22. خرده‌نظام سنن مرتبط با نعمات الهی و ازدیاد آن

این خرده‌نظام سنن، به تبیین قوانین خداوند در نعمت دادن به مخلوقات خود و چگونگی ازدیاد آن می‌پردازد. اینکه چطور یک جامعه از نعمت‌های الهی برخوردار و چگونه از آن منع می‌شوند، براساس قواعدی است که خداوند آنها را طراحی فرموده است. برخی از این قوانین عبارتند از:

• هر نعمتی از جانب خداست.

«وَ ما بِکُمْ مِنْ نِعْمَةٍ فَمِنَ اللَّهِ» (نحل، 53)

• اگر شکر کنید، نعمت را زیاد می‌کند.

«وَ إِذْ تَأَذَّنَ رَبُّکُمْ لَئِنْ شَکَرْتُمْ لَأَزیدَنَّکُمْ» (ابراهیم، ۷)

3-23. خرده‌نظام سنن مرتبط با رزق و روزی‌رسانی

این خرده‌نظام سنن، بیان‌کننده قوانین خداوند در روزی‌رسانی به بندگان خود است. اینکه چگونه می‌توان روزی خود را فزونی داد؛ و چه مقدار باید در کسب روزی تلاش کرد و همچنین دیگر قوانین مرتبط با موضوع رزق، در این نظام بیان می‌شود. به‌عنوان نمونه از قوانین رزق می‌توان به موارد ذیل اشاره کرد:

• تعیین رزق و قبض و بسط آن بر‌طبق مشیت خداوند صورت می‌گیرد.

«لَهُ مَقالیدُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ یَبْسُطُ الرِّزْقَ لِمَنْ یَشاءُ وَ یَقْدِرُ» (شوری، 12)

• خداوند روزی بندگان را متفاوت قرار داده است.

«وَ اللَّهُ فَضَّلَ بَعْضَکُمْ عَلی بَعْضٍ فِی الرِّزْقِ» (نحل، ۷۱)

3-24. خرده‌نظام سنن مرتبط با برکت

یکی از خرده‌نظام‌های سنن الهی، خرده‌نظام سنت برکت است. اینکه چگونه برکت ایجاد می‌شود و چگونه می‌توان برکت را افزایش داد، براساس قوانینی است که در این خرده‌نظام به آنها پرداخته می‌شود. برخی از این سنت‌ها عبارتند از:

• اگر قومی بر سر عهدش با خداوند بماند (ایمان و تقوا)، خداوند برکت را بر آنها نازل می‌فرماید.

«وَ لَوْ أَنَّ أَهْلَ الْقُرى آمَنُوا وَ اتَّقَوْا لَفَتَحْنا عَلَیْهِمْ بَرَکاتٍ مِنَ السَّماءِ وَ الْأَرْضِ» (اعراف، 96)

• در برخی از مکان‌ها و اشیاء، برکت قرار داده شده است.

«نُودِیَ أَنْ بُورِکَ مَنْ فِی النَّارِ وَ مَنْ حَوْلَها» (نمل، 8)

3-25. خرده‌نظام سنن مرتبط با جامعه

در این خرده‌نظام، قوانینی که مرتبط با جامعه انسانی از این لحاظ که در قالب یک جامعه و امت قرار دارند، مورد بحث قرار می‌گیرد. برخی از این قوانین عبارتند از:

• سنت تغییر در جامعه: برای تحقق هر تغییری در جامعه، آن جامعه باید شرایط آن تغییر را ایجاد کند.

«إِنَّ اللَّهَ لا یُغَیِّرُ ما بِقَوْمٍ حَتَّى یُغَیِّرُوا ما بِأَنْفُسِهِمْ» (رعد، 11)

• سنت استبدال: اگر قومی برعهد خود پایبند نماند، آن قوم کنار گذاشته می‌شود و قوم دیگری به‌جای آن قرار داده می‌شود.

«إِلاَّ تَنْفِرُوا یُعَذِّبْکُمْ عَذاباً أَلیماً وَ یَسْتَبْدِلْ قَوْماً غَیْرَکُمْ» (توبه، 39)

• سنت دفع برخی از مردم به وسیله برخی دیگر: که اگر این‌گونه نبود، زمین پر از فساد می‌شد.

«وَ لَوْ لا دَفْعُ اللَّهِ النَّاسَ بَعْضَهُمْ بِبَعْضٍ لَفَسَدَتِ الْأَرْضُ» (بقره، 251)

3-26. خرده‌نظام سنن مرتبط با خانواده

در این بخش سنت‌های مرتبط با خانواده و خرده‌نظام حاکم بر آنها، تبیین می‌شود. برخی از این سنت‌ها عبارتند از:

• خداوند زوج را مایه آرامش قرار داده است.

«وَ مِنْ آیاتِهِ أَنْ خَلَقَ لَکُمْ مِنْ أَنْفُسِکُمْ أَزْواجاً لِتَسْکُنُوا إِلَیْها» (روم، 21)

• خداوند بین زوجین دوستی و رحمت قرار داده است.

«وَ جَعَلَ بَیْنَکُمْ مَوَدَّةً وَ رَحْمَةً»(روم، 21)

• اگر زوجین فقیر باشند، خداوند از فضل خود آنها را بی‌نیاز می‌فرماید.

«إِن یَکُونُواْ فُقَرَاءَ یُغْنِهِمُ اللَّهُ مِن فَضْلِهِ» (نور، 32)‏

3-27. خرده‌نظام سنن مرتبط با قوم برگزیده

در هر دوره زمانی از تاریخ، یک قوم به‌عنوان قوم برگزیده، سکان‌دار حرکت تاریخ بوده است. سنت‌هایی نیز درخصوص این قوم برگزیده وجود دارد که می‌توان آنها را در قالب یک خرده‌نظام تحلیل کرد. برخی از این سنت‌ها عبارتند از:

• در هر دوره تاریخی، یک قوم برگزیده‌ای وجود دارد.

«یا بَنی إِسْرائیلَ اذْکُرُوا نِعْمَتِیَ الَّتی أَنْعَمْتُ عَلَیْکُمْ وَ أَنِّی فَضَّلْتُکُمْ عَلَى الْعالَمینَ» (بقره، 122)

• سنت غیبت ولیّ برای امتحان قوم برگزیده: قوم برگزیده به‌واسطه غیبت ولیّ خداوند، باید امتحان شود.

«و إِذْ واعَدْنا مُوسی أَرْبَعینَ لَیْلَةً ثُمَّ اتَّخَذْتُمُ الْعِجْلَ مِنْ بَعْدِهِ وَ أَنْتُمْ ظالِمُونَ» (بقره، 51)

3-28. خرده‌نظام سنن مرتبط با مؤمنین

در این خرده‌نظام سنن، قوانینی که خداوند به‌طور خاص در مورد مؤمنین تعریف فرموده است، مورد بحث قرار می‌گیرد. برخی از این قوانین عبارتند از:

• خدا از مؤمنین دفاع می‌کند.

«إِنَّ اللَّهَ یُدافِعُ عَنِ الَّذینَ آمَنُوا» (حج، 38)

• خدا به مؤمن صالح‌العمل، حیات طیبه می‌دهد.

«مَنْ عَمِلَ صالِحاً مِنْ ذَکَرٍ أَوْ أُنْثى وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَلَنُحْیِیَنَّهُ حَیاةً طَیِّبَةً» (نحل، 97)

• خداوند برای مؤمنین صالح‌العمل، محبت قلبی قرار می‌دهد.

«إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَیَجْعَلُ لَهُمُ الرَّحْمنُ وُدًّا» (مریم، 96)

3-29. خرده‌نظام سنن مرتبط با کفار

در این خرده‌نظام سنن، قوانین مرتبط با اهل کفر مورد بحث قرار می‌گیرد. اینکه چه قانون‌هایی در مورد کفار وجود دارد و چگونگی جریان آنها، در این خرده‌نظام مورد بحث قرار می‌گیرد. برخی از این قوانین عبارتند از:

• کسانی که ایمان نمی‌آورند، خداوند برای آنها رجس و پلیدی قرار داده است.

«کَذلِکَ یَجْعَلُ اللَّهُ الرِّجْسَ عَلَى الَّذینَ لا یُؤْمِنُونَ» (انعام، 125)

• کفار، دوست ندارند خیری به مؤمنین برسد.

«ما یَوَدُّ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ وَ لاَ الْمُشْرِکینَ أَنْ یُنَزَّلَ عَلَیْکُمْ مِنْ خَیْرٍ مِنْ رَبِّکُمْ» (بقره، 105)

• خداوند در دل‌های کفار، نسبت به مؤمنین ترس قرار داده است.

«سَأُلْقی فی قُلُوبِ الَّذینَ کَفَرُوا الرُّعْبَ» (انفال، 12)

3-30. خرده‌نظام سنن مرتبط با منافقین

در این خرده‌نظام سنن، قوانین مرتبط با منافقین مطرح می‌شود. اینکه خداوند متعال چه قانون‌هایی را برای آنها تعریف فرموده است و چگونگی جریان آنها، در اینجا مورد بحث قرار می‌گیرد. برخی از این قوانین عبارتند از:

• منافقین هیچ‌گاه یاوری ندارند؛ نه خدا یاری‌شان می‌کند و نه کفار.

«إِنَّ الْمُنافِقینَ فِی الدَّرْکِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصیراً» (نساء، 145)

• منافقین دو دل و مردد هستند.

«إِنَّ الْمُنافِقینَ ... مُذَبْذَبینَ بَیْنَ ذلِکَ لا إِلی هؤُلاءِ وَ لا إِلی هؤُلاءِ» (نساء، 143)

• منافقین بسیار از مؤمنین می‌ترسند.

«أَلَمْ تَرَ إِلیَ الَّذِینَ نَافَقُوا .... لَأَنْتُمْ أَشَدُّ رَهْبَةً فی‏ صُدُورِهِمْ مِنَ اللَّهِ» (حشر، 13)

3-31. خرده‌نظام سنن مرتبط با ملأ و مترفین

ملأ و مترفین که شامل متنعّمان، مرفهین و اشراف جامعه هستند، قوانینی درخصوص آنها وجود دارد که فهم آن قوانین، می‌تواند در هدایت و راهبری آنها در سطح جامعه اسلامی مفید واقع شود. برخی از قوانین مرتبط با این دسته از جامعه عبارتند از:

• همواره برای هر پیامبری، مترفین جامعه، مخالفین اصلی او بوده‌اند که در برابر انبیاء، بر مال و اولاد خودشان تکیه می‌کنند.

«وَ ما أَرْسَلْنا فی قَرْیَةٍ مِنْ نَذیرٍ إِلاَّ قالَ مُتْرَفُوها إِنَّا بِما أُرْسِلْتُمْ بِهِ کافِرُونَ * وَ قالُوا نَحْنُ أَکْثَرُ أَمْوالاً وَ أَوْلاداً وَ ما نَحْنُ بِمُعَذَّبین» (سبأ، 34 و 35)

• مترفین، عامل زیاد کردن فسق و عذاب بر جامعه هستند.

«وَ إِذا أَرَدْنا أَنْ نُهْلِکَ قَرْیَةً أَمَرْنا مُتْرَفیها فَفَسَقُوا فیها فَحَقَّ عَلَیْهَا الْقَوْلُ فَدَمَّرْناها تَدْمیراً» (اسراء، 16)

3-32. خرده‌نظام سنن مرتبط با اهل کتاب

در قرآن مجید سنت‌هایی در مورد اهل کتاب بیان شده است که با تأمل در آنها، می‌توان به یک خرده‌نظام درخصوص قوانین مرتبط با اهل کتاب رسید. فهم این خرده نظام می‌تواند تحلیل‌های خوبی در شناخت اهل کتاب و چگونگی تعامل با آنها ایجاد کند. برخی از قوانین مرتبط با آنها عبارت است از:

• یهود، حریص‌ترین انسان‌ها بر حیات دنیا هستند.

«وَ لَتَجِدَنَّهُمْ أَحْرَصَ النَّاسِ عَلی حَیاةٍ وَ مِنَ الَّذینَ أَشْرَکُوا یَوَدُّ أَحَدُهُمْ لَوْ یُعَمَّرُ أَلْفَ سَنَةٍ» (بقره، 96)

• یهود دشمن‌ترین انسان‌ها نسبت به مؤمنین هستند و نصاری، نزدیک‌ترین افراد به مؤمنین در دوستی.

«لَتَجِدَنَّ أَشَدَّ النَّاسِ عَداوَةً لِلَّذینَ آمَنُوا الْیَهُودَ وَ الَّذینَ أَشْرَکُوا وَ لَتَجِدَنَّ أَقْرَبَهُمْ مَوَدَّةً لِلَّذینَ آمَنُوا الَّذینَ قالُوا إِنَّا نَصارى‏» (مائده، 82)

• بسیاری از اهل کتاب می‌خواهند شما کافر شوید و تا کافر نشوید از شما راضی نمی‌شوند.

«وَدَّ کَثیرٌ مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ لَوْ یَرُدُّونَکُمْ مِنْ بَعْدِ إیمانِکُمْ کُفَّاراً حَسَداً مِنْ عِنْدِ أَنْفُسِهِمْ» (بقره، 109)

• خداوند در بین آنها تا روز قیامت دشمنی و عداوت قرار داده است و قلب‌هایشان نسبت به هم متفرق است.

«وَ أَلْقَیْنا بَیْنَهُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ إِلى‏ یَوْمِ الْقِیامَةِ»(مائده، 64)

3-33. خرده‌نظام سنن مرتبط با خلقت

در این خرده‌نظام، سنت‌های مرتبط با خلقت به‌طور عام ارائه می‌شود. اینکه خلقت به‌طور‌کلی در چارچوب چه قوانینی صورت گرفته است، در اینجا مورد بحث قرار می‌گیرد. برخی از این سنت‌ها عبارتند از:

• خلقت خداوند، هیچ تغییری ندارد.

«لا تَبْدیلَ لِخَلْقِ اللَّهِ» (روم، 30)

• نظام خلقت، هیچ کمبود و نقصی ندارد.

«ما تَری فی خَلْقِ الرَّحْمنِ مِنْ تَفاوُتٍ فَارْجِعِ الْبَصَرَ هَلْ تَری مِنْ فُطُورٍ * ثُمَّ ارْجِعِ الْبَصَرَ کَرَّتَیْنِ یَنْقَلِبْ إِلَیْکَ الْبَصَرُ خاسِئاً وَ هُوَ حَسیرٌ» (ملک، 3 و 4)

• هرچیزی مطابق شاکله خود رفتار می‌کند.

«کُلٌّ یَعْمَلُ عَلی شاکلَتِهِ» (اسراء، 84)

• سنت تسخیر: هر آنچه در آسمان و زمین قرار دارد، مسخّر انسان قرار داده شده است.

«وَ سَخَّرَ لَکُمْ ما فِی السَّماواتِ وَ ما فِی الْأَرْضِ جَمیعاً مِنْهُ»(جاثیه، 13)

3-34. خرده‌نظام سنن مرتبط با خلقت آسمان و زمین

در ادامه خرده‌نظام سنن مرتبط با خلقت، خرده‌نظام‌هایی از سنت‌های مرتبط با برخی از مخلوقات به‌طور خاص، ذکر می‌شود. در اینجا قوانین مرتبط با خلقت آسمان‌ها و زمین مطرح می‌شود که برخی از آنها عبارتند از:

• خلقت آسمان‌ها و زمین عظیم‌تر از خلقت انسان است.

«لَخَلْقُ السَّماواتِ وَ الْأَرْضِ أَکْبَرُ مِنْ خَلْقِ النَّاسِ» (غافر، 57)

• آسمان دنیا (پایین‌ترین آسمان) و ستارگان آن، برای زینت و دور کردن شیاطین‌اند.

«وَ لَقَدْ زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِمَصابیحَ وَ جَعَلْناها رُجُوماً لِلشَّیاطینِ» (ملک، 5)

• خداوند متعال، زمین را برای زندگی انسان‌ها آماده کرده و به‌صورت مناسب فرش کرده است.

«وَ الْأَرْضَ فَرَشْناها فَنِعْمَ الْماهِدُونَ» (ذاریات، 48)

• آسمان همواره توسعه پیدا می‌کند.

«وَ السَّماءَ بَنَیْناها بِأَیْدٍ وَ إِنَّا لَمُوسِعُونَ» (ذاریات، 47)

3-۳۵.خرده‌نظام سنن مرتبط با خلقت «انسان»

در این خرده‌نظام سنن الهی، قوانین مرتبط با خلقت نوع انسان مورد بحث قرار می‌گیرد. فهم این قوانین در کنار هم و در قالب یک خرده‌نظام می‌تواند در تحلیل واقعی‌تر از انسان کارساز بوده و در حوزه‌های دانشی که بر محور انسان متمرکز است، مورد استفاده قرار گیرد. برخی از قوانین مرتبط با این خرده‌نظام عبارتند از:

• انسان می‌تواند بدترین مخلوقات و یا بهترین مخلوقات شود.

«إِنَّ الَّذینَ کَفَرُوا مِنْ أَهْلِ الْکِتابِ وَ الْمُشْرِکینَ فی نارِ جَهَنَّمَ خالِدینَ فیها أُولئِکَ هُمْ شَرُّ الْبَرِیَّةِ * إِنَّ الَّذینَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ أُولئِکَ هُمْ خَیْرُ الْبَرِیَّةِ» (بینه، ۶ و 7)

• هر انسانی یک نگهبان دارد.

«إِنْ کُلُّ نَفْسٍ لَمَّا عَلَیْها حافِظٌ» (طارق، 4)

• سنت فطرت: خداوند انسان‌ها را براساس یک نوع خلقت خاص (فطرت)، خلق فرموده است.

«فَأَقِمْ وَجْهَکَ لِلدِّینِ حَنیفاً فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتی فَطَرَ النَّاسَ عَلَیْها‏» (روم، 30)

• سنت اختیار: خداوند برای نوع انسان، اختیار تعریف کرده است.

«إِنَّا هَدَیْناهُ السَّبیلَ إِمَّا شاکراً وَ إِمَّا کَفُور» (انسان، 3)

• آرامش انسان، تنها با یاد خدا است.

«أَلا بِذِکْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ» (رعد، 28)

3-36. خرده‌نظام سنن مرتبط با خلقت «مَلَک»

در این خرده‌نظام، سنن مرتبط با ملک به‌عنوان دسته‌ای دیگر از مخلوقات مورد تبیین قرار می‌گیرد. اینکه چه قوانینی درخصوص فرشتگان تعریف شده است و چه تأثیراتی آنها بر زندگی انسان‌ها دارند، در اینجا مورد بحث قرار می‌گیرد. برخی از قوانین مرتبط با آنها عبارت است از:

• ملَک تدبیرکنندگان امر پروردگارند.

«فَالْمُدَبِّراتِ أَمْرا» (نازعات، 5)

• دسته‌ای از ملائکه، محافظ اعمال هستند.

«وَ إِنَّ عَلَیْکُمْ لَحافِظینَ * کِراماً کاتِبینَ * یَعْلَمُونَ ما تَفْعَلُونَ» (انفطار، ۱۲-1۰)

3-37. خرده‌نظام سنن مرتبط با خلقت «جنّ»

به‌عنوان دسته‌ای دیگر از مخلوقات، سنت‌های مرتبط با جنّیان در این بخش مورد بحث قرار می‌گیرد. اینکه آنها چه تأثیراتی بر زندگی انسان‌ها داشته و چگونه می‌توان با آنها تعامل داشت، براساس قوانینی است که خداوند متعال تعریف فرموده است. برخی از قوانین مرتبط با این خرده‌نظام عبارت است از:

• جنّ از آتش خلق شده است.

«وَ خَلَقَ الْجَانَّ مِنْ مارِجٍ مِنْ نارٍ» (رحمان، 15)

• جنّ موجود دارای اختیار است.

«وَ أَنَّا مِنَّا الصَّالِحُونَ وَ مِنَّا دُونَ ذلِکَ ... وَ أَنَّا مِنَّا الْمُسْلِمُونَ وَ مِنَّا الْقاسِطُونَ» (جن، 11 و 14)

3-38. خرده‌نظام سنن مرتبط با شیاطین

در این خرده‌نظام، سنت‌های مرتبط با شیاطین مورد بحث قرار می‌گیرد. خداوند متعال قوانینی را برای آنها قرار داده است که می‌توان آنها در قالب یک خرده‌نظام، در کنار هم تحلیل کرد. برخی از این قوانین عبارتند از:

• شیاطین از شنیدن اخبار غیبی ممنوع هستند؛ خصوصاً بعد از بعثت پیامبر اکرم ^{صلی‌الله علیه و آله}.

«إِنَّا زَیَّنَّا السَّماءَ الدُّنْیا بِزینَةٍ الْکَواکِبِ * وَ حِفْظاً مِنْ کُلِّ شَیْطانٍ مارِدٍ * لا یَسَّمَّعُونَ إِلَى الْمَلَإِ الْأَعْلى‏ وَ یُقْذَفُونَ مِنْ کُلِّ جانِبٍ » (صافات، ۸-۶)

• هرکس از شیطان تبعیت کند او را گمراه کرده و به عذاب آتش جهنم دچار می‌کند.

«وَ مِنَ النَّاسِ مَنْ ... یَتَّبِعُ کُلَّ شَیْطانٍ مَریدٍ * کُتِبَ عَلَیْهِ أَنَّهُ مَنْ تَوَلاَّهُ فَأَنَّهُ یُضِلُّهُ وَ یَهْدیهِ إِلی عَذابِ السَّعیرِ» (حج، 3 و 4)

• شیطان بر پیروانش چیره شده و یاد خدا را از دل آنان می‌برد و آنها را به‌کار می‌گیرد.

«اسْتَحْوَذَ عَلَیْهِمُ الشَّیْطانُ فَأَنْساهُمْ ذِکْرَ اللَّهِ أُولئِکَ حِزْبُ الشَّیْطانِ» (مجادله، 19)

• هرکس از یاد خدا رو برگرداند، شیطان (شیاطینی) قرین او خواهند شد که او را گمراه خواهد کرد.

«وَ مَنْ یَعْشُ عَنْ ذِکْرِ الرَّحْمنِ نُقَیِّضْ لَهُ شَیْطاناً فَهُوَ لَهُ قَرینٌ * وَ إِنَّهُمْ لَیَصُدُّونَهُمْ عَنِ السَّبیلِ» (زخرف، 36 و 37)

• تا وقت معلوم به شیطان فرصت داده شده است.

«قالَ رَبِّ فَأَنْظِرْنی إِلی یَوْمِ یُبْعَثُونَ * قالَ فَإِنَّکَ مِنَ الْمُنْظَرینَ * إِلی یَوْمِ الْوَقْتِ الْمَعْلُومِ» (حجر، 36-38)

3-39. خرده‌نظام سنن مرتبط با دنیا

در این خرده‌نظام، سنت‌های مرتبط با دنیا مورد بحث قرار می‌گیرد. اینکه دنیا چگونه طراحی شده است و چه قوانینی درخصوص دنیا تعریف شده است، در اینجا تبیین می‌‌شود. برخی از این قوانین عبارت است از:

• دنیا بسیار کوتاه است؛ یک روز، یا نصف روز.

«قالُوا لَبِثْنا یَوْماً أَوْ بَعْضَ یَوْمٍ فَسْئَلِ الْعادِّینَ» (مؤمنون، 113)

• «حیات دنیا» بسیار فریبنده است. خاصیت سرگرم‌کنندگی و بازی دارد و توجه انسان را به خود جذب می‌کند.

«اعْلَمُوا أَنَّمَا الْحَیاةُ الدُّنْیا لَعِبٌ وَ لَهْوٌ وَ زینَةٌ وَ تَفاخُرٌ بَیْنَکُمْ وَ تَکاثُرٌ فِی الْأَمْوالِ وَ الْأَوْلادِ کَمَثَلِ غَیْثٍ أَعْجَبَ الْکُفَّارَ نَباتُهُ ثُمَّ یَهیجُ فَتَراهُ مُصْفَرًّا ثُمَّ یَکُونُ حُطاماً ... وَ مَا الْحَیاةُ الدُّنْیا إِلاَّ مَتاعُ الْغُرُورِ» (حدید، 20)

• دست‌نیافتنی بودن دنیا: دنیا این‌گونه است که وقتی تصور می‌شود که می‌توان از آن بهره برد، ناگهان از بین می‌رود.

«إِنَّما مَثَلُ الْحَیاةِ الدُّنْیا کَماءٍ أَنْزَلْناهُ مِنَ السَّماءِ فَاخْتَلَطَ بِهِ نَباتُ الْأَرْضِ مِمَّا یَأْکُلُ النَّاسُ وَ الْأَنْعامُ حَتَّى إِذا أَخَذَتِ الْأَرْضُ زُخْرُفَها وَ ازَّیَّنَتْ وَ ظَنَّ أَهْلُها أَنَّهُمْ قادِرُونَ عَلَیْها أَتاها أَمْرُنا لَیْلاً أَوْ نَهاراً فَجَعَلْناها حَصیداً کَأَنْ لَمْ تَغْنَ بِالْأَمْسِ» (یونس، 24)

3-40. خرده‌نظام سنن مرتبط با آخرت

دسته‌ای دیگر از سنت‌های الهی که در قرآن کریم ذکر شده است، آنهایی هستند که ناظر به آخرت بوده و مختص زندگی آن عالم هستند. برخی از این سنت‌ها عبارتند از:

• آخرت برای کسانی است که در دنیا به دنبال علوّ و فساد نباشند.

«تِلْکَ الدَّارُ الْآخِرَةُ نَجْعَلُها لِلَّذینَ لا یُریدُونَ عُلُوًّا فِی الْأَرْضِ وَ لا فَساداً» (قصص، 83)

• همه وارد جهنم می‌شوند، اما بعد از ورود، پرهیزکاران نجات داده می‌شوند.

«وَ إِنْ مِنْکُمْ إِلاَّ وارِدُها کانَ عَلی رَبِّکَ حَتْماً مَقْضِیًّا * ثُمَّ نُنَجِّی الَّذینَ اتَّقَوْا وَ نَذَرُ الظَّالِمینَ فیها جِثِیًّا» (مریم، 71 و 72)

• هر کسی، با امامش و به نام امامش محشور می‌شود.

«یَوْمَ نَدْعُوا کُلَّ أُناسٍ بِإِمامِهِمْ» (اسراء، 71)

3-41. خرده‌نظام سنن مرتبط با مرگ

این خرده‌نظام سنن، اشاره به قوانینی دارد که مرتبط با مرگ است. برخی از این سنت‌ها در آیات قرآن کریم ذکر شده است. سنت‌های دیگری نیز وجود دارد که در روایات به آن اشاره شده است. برخی از قوانین مرتبط با این نظام سنن عبارت است از:

• همه محکوم به مرگ‌اند.

«کُلُّ شَیْءٍ هالِکٌ إِلاَّ وَجْهَهُ» (قصص، 88)

• افراد: «کُلُّ نَفْسٍ ذائِقَةُ الْمَوْتِ وَ نَبْلُوکُمْ بِالشَّرِّ وَ الْخَیْرِ فِتْنَةً وَ إِلَیْنا تُرْجَعُونَ» (انبیاء، 35)
• جوامع و امت‌ها: «وَ لِکُلِّ أُمَّةٍ أَجَلٌ» (اعراف، 34)
• همه مخلوقات: «ما خَلَقْنَا السَّماواتِ وَ الْأَرْضَ وَ ما بَیْنَهُما إِلاَّ بِالْحَقِّ وَ أَجَلٍ مُسَمًّى» (احقاف، 3)

3-42. خرده‌نظام سنن مرتبط با برخی مقدّسات

در قرآن کریم درخصوص برخی از مقدّسات، سنت‌هایی ذکر شده است که با مراجعه به روایات، این سنت‌ها به شکل بهتر و جامع‌تری یافت می‌شود. فهم این سنت‌ها در کنار هم می‌تواند تبیین خوبی از آن موضوع ارائه دهد. برخی از سنت‌ها مرتبط با مقدسات در اینجا ذکر می‌شود.

سنن مرتبط با اهل‌بیت ^{علیهم‌السلام}

• خداوند اراده کرده است که اهل‌بیت علیهم‌السلام از هر رجس و پلیدی پاک باشند.

«إِنَّما یُریدُ اللَّهُ لِیُذْهِبَ عَنْکُمُ الرِّجْسَ أَهْلَ الْبَیْتِ وَ یُطَهِّرَکُمْ تَطْهیراً» (احزاب، 33)

سنن مرتبط با نماز

• نماز از فحشاء و منکر جلوگیری می‌کند.

«إِنَّ الصَّلاةَ تَنْهى‏ عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْکَرِ» (عنکبوت، 45)

سنن مرتبط با مکه

• مکه امن قرار داده شده است.

«أَوَلَمْ یَرَوْا أَنَّا جَعَلْنا حَرَماً آمِناً وَ یُتَخَطَّفُ النَّاسُ مِنْ حَوْلِهِمْ» (عنکبوت، 67)

• اهالی مؤمن در مکه، دارای رزق و بهره‌اند.

«وَ إِذْ قَالَ إِبْرَاهِمُ رَبّ اجْعَلْ هَذَا بَلَدًا ءَامِنًا وَ ارْزُقْ أَهْلَهُ مِنَ الثَّمَرَاتِ مَنْ ءَامَنَ مِنهم بِاللَّهِ وَ الْیَوْمِ الاخِر» (بقره، 126)

سنن مرتبط با قرآن

• قرآن نور است.

«فَآمِنُوا بِاللَّهِ وَ رَسُولِهِ وَ النُّورِ الَّذی أَنْزَلْنا» (تغابن، 8)

• قرآن، تصدیق‌کننده کتاب‌های الهی پیشین است.

«وَ الَّذی أَوْحَیْنا إِلَیْکَ مِنَ الْکِتابِ هُوَ الْحَقُّ مُصَدِّقاً لِما بَیْنَ یَدَیْهِ» (فاطر، 31)

• قرآن تحریف‌ناپذیر است و محافظت می‌شود.

«إِنَّا نَحْنُ نَزَّلْنَا الذِّکْرَ وَ إِنَّا لَهُ لَحافِظُونَ» (حجر، 9)

• در قرآن، نسخة (مورد نیاز) شما قرار داده شده است.

«لَقَدْ أَنْزَلْنا إِلَیْکُمْ کِتاباً فیهِ ذِکْرُکُمْ» (انبیاء، 10)

• سنت نسخ: هر آیه‌ای نسخ شود، بهترش یا مثلش ارائه می‌شود.

«ما نَنْسَخْ مِنْ آیَةٍ أَوْ نُنْسِها نَأْتِ بِخَیْرٍ مِنْها أَوْ مِثْلِها» (بقره، 106).

4.جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

در این گزارش، با مرور کلی بر عناوین خرده‌نظام‌های سنن الهی از منظر قرآن کریم، 42 عنوان مطرح شده است. گفته شد که می‌توان سنن الهی را در قالب خرده نظام‌هایی تعریف کرد که ارزش افزوده ویژه‌ای در فهم سنن الهی، به شکل کامل‌تر و جامع‌تری داشته و درعین‌حال، تحلیل‌های دقیق‌تری از پدیده‌ها برای ما به ارمغان ‌آورد. این نگاه نظام‌مند به سنن الهی، به‌عنوان یک نگاه نو در این زمینه لحاظ می‌شود که می‌تواند در جهت استفاده از سنن الهی در عرصه‌های گوناگون حکمرانی مورد استفاده قرار گیرد. هرچند در این گزارش، بر ارائه این خرده‌نظام‌ها از منظر قرآن کریم تأکید شد، اما این نکته نیز اشاره شد که با مراجعه به روایات معصومین ^{علیهم‌السلام} این خرده‌نظام‌ها، کامل‌تر و دقیق‌تر می‌شود. به‌عبارت‌دیگر، زمانی می‌توان این خرده‌نظام‌ها را به شکل کامل در اختیار داشت که آیات قرآن کریم به همراه روایات معصومین ^{علیهم‌السلام} در کنار هم و به شکل جامع، تحلیل و تبیین شود. در ادامه نیز این نکته قابل تصور است که با عمیق شدن در روایات، برخی از خرده‌نظام‌های سنن الهی نیز از درون روایات به‌دست آیند که در قالب این عناوین ذکر شده از خرده‌نظام‌های سنن قرآنی قرار نداشته باشند.

در گزارش‌های بعدی، این خرده‌نظام‌ها به تفصیل به همراه خرده سنت‌های آن و به دنبال آن، منطق حاکم بر هر‌یک از آنها تبیین می‌شود. همچنین توصیه‌ها و پیشنهادهای سیاستی ناظر بر هریک از این خرده‌نظام‌ها در عرصه حکمرانی به شکل دقیق‌تر ارائه خواهد شد. به‌عبارت‌دیگر، ادامه مسیر گزارش‌ها، تبیین دقیق و جامع هر‌یک از این خرده‌نظام‌های سنن الهی بر‌اساس آیات و روایات و استخراج منطق حاکم بر آن نظام سنن در جهت استفاده هرچه بهتر و دقیق‌تر از آنها در عرصه حکمرانی و ارائه توصیه‌های سیاستی در فرایند قانونگذاری است.

در‌نهایت اگر‌چه ارائه پیشنهادهای سیاستی دقیق و جامع‌تر در عرصه‌های گوناگون حکمرانی، نیازمند حرکت در مسیر کشف و استخراج نظام‌های سنن الهی است، اما ناظر به مباحث ذکر شده، چند توصیه سیاستی از باب نمونه در اینجا ارائه می‌شود:

• در حل مسائل گوناگون در عرصه حکمرانی، باید نگاه نظام‌مند و درعین‌حال جامع داشت.
• نگاه نظام‌مند در عرصه حکمرانی، زمانی به شکل کامل تحقق پیدا می‌کند که همه علت‌های مادی و معنوی اثرگذار در مسئله مورد بحث، مدنظر قرار گیرد.
• لازم است پیش‌فرض‌های ذهنی حکمرانان در حل مسائل، در جهت بررسی جامع همه علت‌های اثرگذار، اعم از مادی و معنوی تغییر پیدا کند.
• نظام سنن الهی، نگاهی است نظام‌مند به سنن الهی و استفاده از آنها در عرصه‌های گوناگون حکمرانی. این نظام به نوعی همه علت‌های اثرگذار در مسئله مورد بحث را در کنار هم بررسی می‌کند. غفلت از نظام سنن الهی در عرصه حکمرانی، این خطر را در پی دارد که بسیاری از جنبه‌های پدیده مورد بررسی، نادیده گرفته شوند.
• ازآنجایی‌که سنن الهی قواعد حرکت در این عالم را بیان می‌کنند، برای توفیق در امر قانونگذاری و خط‌مشی‌گذاری در همه عرصه‌های حکمرانی، نگاه جامع به جنبه‌های گوناگون مسئله و هماهنگ با خرده نظام‌های سنن الهی، توصیه می‌شود.