خلاصه مدیریتی

مسئله اصلی

لایحه سند الحاقی (پروتکل) اصلاح موافقت‌نامه حمل‌و‌نقل بین‌المللی جاده‌ای بین دولت جمهوری اسلامی ایران و دولت جمهوری بلاروس، مشتمل بر ماده‌واحده، به پیشنهاد وزارت راه و شهرسازی در جلسه مورخ 1402/06/01 هیئت‌وزیران به تصویب رسیده و جهت طی تشریفات قانونی به مجلس شورای اسلامی تقدیم شده‌ است. پیوست این ماده‌واحده، شامل سند الحاقی (پروتکل) اصلاح موافقت‌نامه حمل‌و‌نقل بین‌المللی جاده‌ای بین دولت جمهوری اسلامی ایران و دولت جمهوری بلاروس است. اصل موافقت‌نامه حمل‌و‌نقل بین‌المللی جاده‌ای بین دولت جمهوری اسلامی ایران و دولت جمهوری روسیه سفید (بلاروس)، در اسفندماه سال 1378 در قالب یک مقدمه و 13 ماده به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیده است. براساس ماده (1) بند «1» سند الحاقی، متصدی حمل‌و‌نقل یک طرف متعاهد می‌تواند بدون مجوز حمل‌و‌نقل، وسیله نقلیه بدون بار یا حامل بار را برای حمل‌و‌نقل کالا به‌شرح زیر به‌طور موقت به قلمرو طرف متعاهد دیگر وارد کند:

الف) بین هر نقطه در قلمرو کشور یکی از طرف‌های متعاهد و هر نقطه در قلمرو کشور طرف متعاهد دیگر،

ب) به‌صورت گذری از قلمرو کشور طرف متعاهد دیگر،

ج) از کشورهای ثالث و بالعکس.

به‌طورکلی، ساختار موافقت‌نامه حمل‌ونقل بین‌المللی جاده‌ای دو نوع است. نوع اول براساس، صدور مجوز حمل‌و‌نقل (Traffic Permit، مجوز تردد، گذر برگ یا اصطلاحاً دوزبلاغ) و نوع دوم، معاف از صدور مجوز حمل‌و‌نقل است. مجوز حمل‌و‌نقل نیز به سه دسته تقسیم می‌شود:

• دوجانبه: به‌منظور واردات و صادرات دو کشور متعاهد با یکدیگر،
• عبوری: به‌صورت عبوری از قلمرو کشور متعاهد،
• کشور ثالث: واردات و صادرات کالای کشور متعاهد به / از کشور ثالث.

کشور ثالث می‌تواند تحت شرایط زیر از توافقات بین دو کشور استفاده کند:

• به آن موافقت‌نامه ملحق شود.
• در مفاد موافقت‌نامه مواردی در نظر گرفته شده باشد که بهره‌مندی کشور ثالث در آن لحاظ شده باشد.
• کشور ثالث در یکی از کشورهای طرف معاهده، ثبت شرکت نماید. بدین صورت که تمام فرایند و مستندات و مدارک، تحت پلاک (پرچم) یکی از کشورهای طرف موافقت‌نامه صورت گیرد.
• کشور ثالث می‌تواند ناوگان خود را در این کشورها به اجاره بگذارد، اما اگر در موافقت‌نامه مواردی لحاظ نشده باشد، نمی‌تواند از امتیازات موافقت‌نامه بهره‌مند گردد.

براساس ماده (1) بند «2» سند الحاقی، عملیات حمل‌و‌نقل کالا بین دو کشور مقرر در جزء «الف»، به‌صورت متقابل و به‌طور یکسان، از پرداخت عوارض عبور در قلمرو طرف‌های متعاهد معاف خواهد بود. عوارض عبور از ایران شامل عوارض متقابل، تن-کیلومتر و مابه‌التفاوت سوخت است. عوارض راه (Toll) که در ایران و برخی از کشورها برای عبور از آزادراه‌ها دریافت می‌شود، شامل عوارض عبور نبوده و همانند ناوگان داخلی، از ناوگان خارجی نیز دریافت می‌شود).

• عوارض متقابل: عوارضی است که یک کشور بر ناوگان خارجی (ناوگان کشورهای دیگر) وضع می‌کند.
• عوارض تن-کیلومتر: مبلغی است که از ناوگان ایرانی برای جابه‌جایی بار ترانزیتی، دریافت می‌شود (طبق بخشنامه شماره 101359/71 مورخ 1393/09/03 رئیس وقت سازمان راهداری و حمل‌ونقل جاده‌ای، عوارض تن-کیلومتر فقط از ناوگان ایرانی دریافت می‌شود. شایان‌ذکر است که مقدار عوارض تن-کیلومتر دریافتی از ناوگان ایرانی، به‌مراتب کمتر از عوارض مابه‌التفاوت سوخت دریافتی از ناوگان خارجی است (کمتر از 10 درصد با توجه به نرخ‌های فعلی).

نقاط قوت و ضعف لایحه

1. با بررسی تعداد تردد وسایل باری به تفکیک ملیت ناوگان که جهت واردات، صادرات و ترانزیت بین جمهوری اسلامی ایران و جمهوری بلاروس طی سال‌های 1394 الی 1401 تردد کردند، مشاهده می‌شود در اکثر موارد تعداد ناوگان با ملیت ایرانی بیشتر بوده و از این منظر، معافیت از صدور مجوز حمل‌و‌نقل موضوع‌ بند «1» ماده (1) سند الحاقی (پروتکل) یک مزیت برای جمهوری اسلامی ایران ارزیابی می‌شود.
2. موضوع ابهام‌برانگیز در لایحه سند الحاقی، بحث کشور ثالث است. با توجه به این بند، کشور ثالث می‌تواند با ثبت شرکت حمل‌و‌نقل بین‌المللی در یکی از کشورهای متعاهد و تغییر پلاک ناوگان براساس پلاک یکی از کشورهای متعاهد، از مزایای توافق دو کشور در زمینه حذف مجوز حمل‌ونقل استفاده کند و به جابه‌جایی کالا بین کشور ثالث و یکی از کشورهای متعاهد بپردازد. یکی از کشورهای ثالث که می‌تواند در این زمینه محل بحث باشد، کشور روسیه است که به‌لحاظ راهبردی، روابط خوبی با بلاروس داشته و به‌لحاظ تعداد ناوگان حمل‌ونقل جاده‌ای نیز نسبت به ایران برتری دارد. در حال حاضر حمل‌و‌نقل دوجانبه کالا (واردات و صادرات) بین جمهوری اسلامی ایران و روسیه نیاز به مجوز حمل‌و‌نقل ندارد، اما بار ترانزیت و همچنین کشور ثالث نیازمند صدور مجوز حمل‌و‌نقل است. بدین ترتیب روسیه می‌تواند با ثبت شرکت حمل‌و‌نقل در بلاروس و تغییر پلاک ناوگان روس به بلاروس، از مزایای ترانزیتی و کشور ثالث قید شده در سند الحاقی، استفاده کرده و برای ترانزیت کالای روسیه به سایر کشورها از خاک ایران بدون نیاز به صدور مجوز حمل‌و‌نقل با استفاده از ناوگان روسیه که تغییر پلاک بلاروس دارند، استفاده کند. با توجه به جلسات با کارشناسان و ذی‌نفعان این موضوع، ثبت شرکت و تغییر پلاک ناوگان باری، موضوعی مرسوم بوده و اکنون نیز تعدادی از ناوگان باری ایرانی با همین هدف به جمهوری آذربایجان و گرجستان تغییر پلاک داده‌اند. بنابراین، حذف مجوز حمل‌ونقل برای تجارت یکی از کشورهای متعاهد با کشور ثالث، برای هر دو طرف متعاهد مزیت دارد و ناوگان ایرانی نیز امکان جابه‌جایی بار از بلاروس به کشور ثالث یا بالعکس را خواهد داشت. همچنین، با توجه به دریافت عوارض قابل‌توجه مابه‌التفاوت سوخت از ناوگان خارجی در ایران (که یک مزیت نسبی قابل‌توجه برای ناوگان ایرانی محسوب می‌شود)، چنین اقدامی ازسوی شرکت‌های حمل‌ونقل روسی مقرون‌به‌صرفه ارزیابی نمی‌شود. بنابراین، موضوع کشور ثالث نیز در مجموع نه به‌عنوان یک تهدید، بلکه یک مزیت برای ایران ارزیابی می‌گردد.
3. در بند «2» ماده (1) سند الحاقی، به معافیت متقابل و یکسان عوارض عبور برای عملیات حمل‌و‌نقل کالا بین دو کشور طرف متعاهد اشاره شده‌ است. عوارض عبور از ایران شامل سه نوع عوارض متقابل، تن کیلومتر و مابه‌التفاوت سوخت است. این بند به عوارض متقابل اشاره داشته و در صورت وضع عوارض بر ناوگان خارجی در بلاروس، جمهوری اسلامی ایران نیز باید این عوارض را بر ناوگان بلاروس وضع نماید. شایان‌ذکر است، معافیت این بند محدود به عوارض متقابل بوده و شامل عوارض تن‌کیلومتر و مابه‌التفاوت سوخت نمی‌شود.

پیشنهادهای مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی

با توجه به نقش حمل‌و‌نقل جاده‌ای در گسترش مبادله کالا و جابه‌جایی مسافر و آثار مثبت آن در تقویت روابط اقتصادی و سایر همکاری‌ها، تصویب لایحه اصلاح موافقت‌نامه مذکور با حفظ منافع ملی و رعایت اصول هفتادوهفتم و یکصدوبیست‌وپنجم قانون اساسی، به‌منظور تسهیل عملیات حمل‌و‌نقل بین دو کشور و نیز بین ایران و اروپا، پیشنهاد می‌شود.

۱. مقدمه

لایحه سند الحاقی (پروتکل) اصلاح موافقت‌نامه حمل‌و‌نقل بین‌المللی جاده‌ای بین دولت جمهوری اسلامی ایران و دولت جمهوری بلاروس، مشتمل بر ماده‌واحده، به پیشنهاد وزارت راه و شهرسازی در جلسه مورخ 1402/06/01 هیئت‌وزیران به تصویب رسیده و جهت طی تشریفات قانونی به مجلس شورای اسلامی تقدیم شده‌ است. پیوست این ماده‌واحده، شامل سند الحاقی (پروتکل) اصلاح موافقت‌نامه حمل‌و‌نقل بین‌المللی جاده‌ای بین دولت جمهوری اسلامی ایران و دولت جمهوری بلاروس است.

۲. بررسی محتویات

ماده‌واحده- سند الحاقی (پروتکل) اصلاح موافقت‌نامه حمل‌و‌نقل بین‌المللی جاده‌ای بین دولت جمهوری اسلامی ایران و دولت جمهوری بلاروس، امضا شده در 15 بهمن‌ماه سال 1376 (4 فوریه سال 1998) مشتمل بر یک مقدمه و دو ماده به‌شرح پیوست، تصویب و اجازه مبادله اسناد آن داده‌ می‌شود.

مطابق با اصل هفتادوهفتم (77) قانون اساسی که بیان می‌دارد: «عهدنامه‌ها، مقاوله‌نامه‌ها، قراردادها و موافقت‌نامه‌های بین‌المللی باید به تصویب مجلس شورای اسلامی برسد» و حسب اصل یکصدوبیست‌وپنجم (125) قانون اساسی که مقرر می‌دارد: «امضای عهدنامه‌ها، مقاوله‌نامه‌ها، موافقت‌نامه‌ها و قراردادهای دولت ایران با سایر دولت‌ها و همچنین امضای پیمان‌های مربوط به اتحادیه‌های بین‌المللی پس از تصویب مجلس شورای اسلامی با رئیس‌جمهور یا نماینده قانونی اوست»؛ لازم است قراردادهای مشمول این دو اصل به تصویب مجلس شورای اسلامی برسند.

در ارتباط با سند الحاقی (پروتکل) اصلاح موافقت‌نامه حمل‌و‌نقل بین‌المللی جاده‌ای بین دولت جمهوری اسلامی ایران و دولت جمهوری بلاروس (به‌طور خلاصه، سند الحاقی) موارد ذیل قابل طرح است:

• موافقتنامه حمل‌و‌نقل بین‌المللی جاده‌ای بین دولت جمهوری اسلامی ایران و دولت جمهوری روسیه سفید (بلاروس)، در اسفندماه سال 1378 در قالب یک مقدمه و 13 ماده به تصویب مجلس شورای اسلامی رسیده است.
• سند الحاقی مشتمل بر یک مقدمه و دو ماده در تهران در تاریخ 22 اسفندماه سال 1401 تنظیم شد.
• براساس ماده (1) سند الحاقی، ماده (4) موافقت‌نامه مصوب سال 1378، تحت‌عنوان «حمل‌و‌نقل کالا» اصلاح شده ‌است.
• براساس ماده (1) بند «1» سند الحاقی، متصدی حمل‌و‌نقل یک طرف متعاهد می‌تواند بدون مجوز حمل‌و‌نقل، وسیله نقلیه بدون بار یا حامل بار را برای حمل‌و‌نقل کالا به‌شرح زیر به‌طور موقت به قلمرو طرف متعاهد دیگر وارد کند:

الف) بین هر نقطه در قلمرو کشور یکی از طرف‌های متعاهد و هر نقطه در قلمرو کشور طرف متعاهد دیگر،

ب) به‌صورت گذری از قلمرو کشور طرف متعاهد دیگر،

ج) از کشورهای ثالث و بالعکس.

به‌طورکلی، ساختار موافقت‌نامه حمل‌ونقل بین‌المللی جاده‌ای دو نوع است. نوع اول بر اساس، صدور مجوز حمل‌و‌نقل  (مجوز تردد یا گذر برگ یا اصطلاحاً دوزبلاغ) و نوع دوم معاف از صدور مجوز حمل‌و‌نقل است. مجوز حمل‌و‌نقل نیز به سه دسته تقسیم می‌شود:

الف) دوجانبه: به‌منظور واردات و صادرات دو کشور متعاهد با یکدیگر،

ب) عبوری: به‌صورت عبوری از قلمرو کشور متعاهد،

ج) کشور ثالث: واردات و صادرات کالای کشور متعاهد به / از کشور ثالث.

کشور ثالث می‌تواند تحت شرایط زیر از توافقات بین دو کشور استفاده کند:

• به آن موافقت‌نامه ملحق شود.
• در مفاد موافقت‌نامه مواردی در نظر گرفته شده باشد که بهره‌مندی کشور ثالث در آن لحاظ شده باشد.
• کشور ثالث در یکی از کشورهای طرف معاهده، ثبت شرکت نماید. بدین صورت که تمام فرایند و مستندات و مدارک، تحت پلاک (پرچم) یکی از کشورهای طرف موافقت‌نامه صورت گیرد.
• کشور ثالث می‌تواند ناوگان خود را در این کشورها به اجاره بگذارد، اما اگر در موافقت‌نامه مواردی لحاظ نشده باشد، نمی‌تواند از امتیازات موافقت‌نامه بهره‌مند گردد.
• براساس ماده (1) بند «2» سند الحاقی، عملیات حمل‌و‌نقل کالا بین دو کشور مقرر در جزء «الف»، به‌صورت متقابل و به‌طور یکسان، از پرداخت عوارض عبور در قلمرو طرف‌های متعاهد معاف خواهد بود.
• عوارض عبور از ایران شامل عوارض متقابل، تن-کیلومتر و مابه‌التفاوت سوخت است:
• عوارض متقابل: عوارضی است که یک کشور بر ناوگان خارجی (ناوگان کشورهای دیگر) وضع می‌کند.
• عوارض تن-کیلومتر: مبلغی است که از ناوگان ایرانی برای جابه‌جایی بار ترانزیتی، دریافت می‌شود.
• عوارض مابه‌التفاوت سوخت: با توجه به وجود یارانه سوخت در ایران، مابه‌التفاوت سوخت از ناوگان خارجی دریافت می‌شود.

۳. ملاحظات

براساس بند «1» ماده (1) سند الحاقی، متصدی حمل‌و‌نقل یک طرف متعاهد می‌تواند بدون مجوز حمل‌و‌نقل، وسیله نقلیه بدون بار یا حامل بار را برای حمل‌و‌نقل کالا به‌طور موقت به قلمرو طرف متعاهد دیگر وارد نماید.

الف) بررسی تعداد کل ترددهای سالیانه وسایل باری در ایران با کشور بلاروس به تفکیک نوع رویه (واردات، صادرات و ترانزیت) در نمودار 1 ارائه شده‌ است. همان‌طور که مشاهده می‌شود، تعدادی از تردد‌ها به‌صورت حمل یکسره از مبدأ به مقصد بوده، اما در حمل غیر یکسره (ترانشیپ)، وسیله نقلیه در نقطه‌ای از مسیر (عموماً در پایانه‌های مرزی)، تعویض می‌شود. همان‌طور که مشاهده می‌شود، برای واردات و صادرات، بیشتر حمل کالا به صورت یکسره انجام شده، اما در ترانزیت عبوری از ایران، سهم حمل غیر یکسره در اکثر سال‌ها، بیشتر است.

ب) تعداد تردد سالیانه وسایل باری به تفکیک ملیت ناوگان، برای هریک از رویه‌های واردات، صادرات و ترانزیت بین ایران و بلاروس طی سال‌های 1394 الی 1401 به‌ترتیب در نمودار 2 الی نمودار 4 ارائه شده‌ است. همان‌طور که مشاهده می‌شود، در ترانزیت، سهم ناوگان ایرانی در حمل یکسره و غیر یکسره قابل‌توجه است. در واردات کالا از بلاروس نیز، حمل به‌صورت یکسره غالب بوده و ناوگان ایرانی بیشترین تعداد تردد سالیانه را به‌خود اختصاص داده‌اند. در صادرات کالا از ایران به بلاروس نیز، حمل یکسره غالب بوده و ناوگان ایرانی در سال‌های 1394 الی 1399 بیشترین تعداد تردد را در بین ملیت‌های مختلف دارند. در سال‌های 1400 و 1401، سهم ملیت جمهوری آذربایجان افزایش یافته که می‌تواند به‌علت تغییر پلاک تعدادی از ناوگان ایرانی به جمهوری آذربایجان مرتبط باشد. با توجه به بیشتر بودن سهم ناوگان ایرانی در تجارت با بلاروس، حذف مجوز حمل‌و‌نقل برای جمهوری اسلامی ایران از این منظر، مزیت محسوب ‌می‌شود.

ج) موضوع ابهام‌برانگیز در جزء «ج» بند «1» ماده (1) است که به کشور ثالث اشاره دارد. با توجه به موارد مطرح شده درباره کشور ثالث در بخش قبل، کشور ثالث می‌تواند با ثبت شرکت حمل‌و‌نقل بین‌المللی در یکی از کشورهای متعاهد و تغییر پلاک ناوگان براساس پلاک یکی از کشورهای متعاهد، از مزایای توافق دو کشور استفاده نماید و به جابه‌جایی کالا بین کشور ثالث و یکی از کشورهای متعاهد بپردازد. یکی از کشورهای ثالث که می‌تواند در این زمینه محل بحث باشد، کشور روسیه است که به‌لحاظ راهبردی، روابط خوبی با بلاروس داشته و به‌لحاظ تعداد ناوگان حمل‌ونقل جاده‌ای نیز نسبت به ایران برتری دارد. در حال حاضر حمل‌و‌نقل دوجانبه کالا (واردات و صادرات) بین جمهوری اسلامی ایران و روسیه نیاز به مجوز حمل‌و‌نقل ندارد، اما بار ترانزیت و همچنین کشور ثالث نیازمند صدور مجوز حمل‌و‌نقل است. بدین ترتیب روسیه می‌تواند با ثبت شرکت حمل‌و‌نقل در بلاروس و تغییر پلاک ناوگان روس به بلاروس، از مزایای ترانزیتی و کشور ثالث قید شده در سند الحاقی، استفاده کرده و برای ترانزیت کالای روسیه به سایر کشورها از خاک ایران بدون نیاز به صدور مجوز حمل‌و‌نقل با استفاده از ناوگان روسیه که تغییر پلاک بلاروس دارند، استفاده کند. با توجه به جلسات با کارشناسان و ذی‌نفعان این موضوع، ثبت شرکت و تغییر پلاک ناوگان باری، موضوعی مرسوم بوده و اکنون نیز تعدادی از ناوگان باری ایرانی با همین هدف به پلاک جمهوری آذربایجان و گرجستان تغییر پلاک داده‌اند. بنابراین، حذف مجوز حمل‌ونقل برای تجارت یکی از کشورهای متعاهد با کشور ثالث، برای هر دو طرف متعاهد مزیت دارد و ناوگان ایرانی نیز امکان جابه‌جایی بار از بلاروس به کشور ثالث یا بالعکس را نیز خواهد داشت. همچنین، با توجه به دریافت عوارض قابل‌توجه مابه‌التفاوت سوخت از ناوگان خارجی در ایران (که یک مزیت نسبی قابل‌توجه برای ناوگان ایرانی محسوب می‌شود)، چنین اقدامی ازسوی شرکت‌های حمل‌ونقل روسی مقرون‌به‌صرفه ارزیابی نمی‌شود.

نمودار 1. تعداد تردد وسایل باری در ایران در تجارت با بلاروس [1]

نمودار 2. ملیت وسایل نقلیه باری در تجارت با بلاروس برای رویه ترانزیت [1]

نمودار 3. ملیت وسایل نقلیه باری در تجارت با بلاروس برای رویه واردات [1]

نمودار 4. ملیت وسایل نقلیه باری در تجارت با بلاروس برای رویه صادرات [1]

د) در بند «2» ماده (1) سند الحاقی، به معافیت متقابل و یکسان عوارض عبور برای عملیات حمل‌و‌نقل کالا بین دو کشور طرف‌های متعاهد اشاره شده‌ است. همان‌طور که بیان شد، عوارض عبور از ایران شامل سه نوع عوارض متقابل، تن‌کیلومتر و مابه‌التفاوت سوخت است. این بند به عوارض متقابل اشاره داشته و در صورت وضع عوارض بر ناوگان خارجی در بلاروس، جمهوری اسلامی ایران نیز باید این عوارض را بر ناوگان بلاروس وضع می‌کند. شایان‌ذکر است، معافیت این بند محدود به عوارض متقابل بوده و شامل عوارض تن‌کیلومتر و مابه‌التفاوت سوخت نمی‌شود.

ﻫ) در بند «3» ماده (1) سند الحاقی، به جاده‌ها، پل‌ها یا دالانه‌های (تونل‌های) خاص که دسترسی ویژه برای کشور مقابل ایجاد می‌نماید، اشاره شده‌ است. در صورت وجود، این زیرساخت‌ها شامل معافیت نمی‌شود و ناوگان کشور مقابل برای استفاده باید عوارض پرداخت نماید. برای نمونه می‌توان به پل بین جمهوری اسلامی ایران و ترکمنستان در مرز سرخس اشاره نمود که در صورت استفاده توسط ناوگان ایران باید عوارض پرداخت شود. در شرایط فعلی، زیرساخت خاصی در جمهوری اسلامی ایران و جمهوری بلاروس که دسترسی ویژه برای دو کشور ایجاد نماید، وجود ندارد، اما بنا به‌احتمال تغییرات در زیرساخت‌های هر کشور در سال‌های آتی، این بند باید ذکر شود.

و) با توجه به حذف مجوز حمل‌و‌نقل از لایحه اصلاح موافقت‌نامه، بندهای «4»، «5» و «6» ماده (4) لایحه مصوب سال 1378 نیز، فاقد کارکرد بوده و به درستی در لایحه اصلاح موافقت‌نامه حذف شده ‌است.

ز) براساس ماده (2) سند الحاقی، در سه نسخه به زبان‌های فارسی، عربی و انگلیسی تنظیم شده‌است که تمامی متون از اعتبار یکسان برخوردار خواهند بود. در صورت هرگونه اختلاف در تفسیر، متن انگلیسی ملاک می‌باشد. با توجه به اهمیت نسخه انگلیسی، انتظار می‌رود، متن اصلی توافق‌نامه نیز در اختیار مجلس شورای اسلامی قرار گیرد.

۴. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

با توجه به مطالب بیان شده در بالا و اهمیت تسهیل حمل‌و‌نقل جاده‌ای در گسترش مبادله کالا و جابه‌جایی مسافر و آثار مثبت آن در تقویت روابط اقتصادی و سایر همکاری‌ها بین دو کشور جمهوری اسلامی ایران و جمهوری بلاروس، تصویب لایحه اصلاح موافقت‌نامه مذکور با هدف حذف مجوز حمل‌و‌نقل و با حفظ منافع ملی و رعایت اصول هفتادوهفتم و یکصدوبیست‌وپنجم قانون اساسی، به‌منظور برقراری تسهیلات مناسب در زمینه عملیات حمل‌و‌نقل بین دو کشور و نیز بین ایران و اروپا، پیشنهاد می‌شود. در جدول 1، خلاصه‌ای از تغییرات پیشنهاد شده در سند الحاقی نسبت به موافقت‌نامه مصوب سال 1378 و نظرات کارشناسی ارائه شده ‌است.

جدول 1. مقایسه سند الحاقی (پروتکل) و موافقت‌نامه مصوب سال 1378