خلاصه مدیریتی

بیان/ شرح مسئله

اکوسیستم‌های جنگلی حرا[1] با توجه به شرایط زیستی ویژه خود، همواره به‌عنوان زیستگاه‌های حساس قابل‌توجه بوده و به‌دلیل استقرار در محیط پویای زندگی برای مقابله با شرایط نامتعارف حاکم بر رویشگاه‌ها، با سازگاری منحصربه‌فرد در مناطق رویشگاهی خود و تنوع و اهمیت زیستگاهی بالا، همواره تحت حفاظت‌های ملی و بین‌المللی بوده و به‌عنوان زیستگاه‌های حفاظت شده تلقی می‌شوند. از نظر وسعت جنگل‌های حرا، ایران در دنیا رتبه 43 و در آسیا جایگاه دهم را به خود اختصاص داده است. در بین کشورهای حاشیه خلیج فارس، بیشترین سطح جنگل‌های طبیعی حرا در ایران وجود داشته و بنا به اهمیت آنان، تمامی رویشگاه‌های حرا با قرارگیری در منطقه حفاظت شده و برخی با عنوان تالاب بین‌المللی، سایت و یا ذخیره‌گاه زیست‌کره تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارند.

جنگل‌های حرا به‌واسطه دارا بودن منابع حساس بیوفیزیکی، اهمیت زیستگاهی، پرورشگاهی، تنوع زیستی، غنای جانداران، وجود تنوع گونه‌ای بالا و وجود گونه‌های در معرض خطر و کمیاب، حساسیت به آلاینده‌ها و مشکلات ناشی از پاک‌سازی آلاینده‌ها به‌خصوص مواد نفتی، در ردیف یکی از مهم‌ترین مناطق حساس دریایی جهان می‌باشند. اگرچه جنگل‌های حرا در ایران اهمیت خاصی دارند و جزء معدود اکوسیستم‌های دریایی‌ هستند که به‌خوبی حفاظت شده‌اند، اما در سال‌های اخیر در معرض تهدیدات عمده‌ای قرار گرفته و فعالیت‌های انسانی در طیف گسترده‌ای آثار نامطلوبی را روی آنها بر جای گذاشته‌اند. ازجمله مهم‌ترین این تهدیدات، تغییر کاربری و ساخت‌وسازهای غیرمجاز در حریم آنهاست که در سال‌های اخیر شدت بیشتری گرفته است. این در‌حالی است که بر‌اساس قوانین موجود هرگونه تخریب و آلودگی تالاب‌ها ممنوع بوده و عرصه‌های جنگلی کشور غیرقابل واگذاری به اشخاص حقیقی و حقوقی هستند. با توجه به ارزش‌ها و کاربردهای متعدد جنگل‌های حرا، حفاظت از این اکوسیستم امری ضروری و الزامی بوده و نیاز است تا تحت مدیریت واحد، یکپارچه و فعال‌تری قرار گیرند تا پایداری آنان حفظ شود. از‌این‌رو شناخت ارزش‌های این اکوسیستم امری مهم است، لذا در این گزارش، پس از بررسی اهمیت اکولوژیکی و اقتصادی جنگل‌های حرا و عوامل تهدیدکننده آنها، پیشنهادهایی به‌منظور حفاظت و بهره‌برداری بهینه و پایدار از این اکوسیستم‌ها پرداخته شده است

نقطه‌نظرات‌/ یافته‌های کلیدی

براساس نتایج حاصل از این گزارش، شاید بتوان گفت تخریب فیزیکی یکی از مهم‌ترین عوامل تخریب حراها بوده که در طی سال‌های اخیر گریبان‌گیر برخی از عرصه‌های حرایی کشور بوده و توان تولیدی و بقای این جنگل‌ها را در معرض تهدید قرار داده است. از دیگر عوامل تهدیدکننده این اکوسیستم‌های بکر و طبیعی می‌توان به راه‌سازی بدون ضابطه در درون مناطق حرایی، نشت نفت ناشی از قاچاق مواد نفتی در این مناطق و تغییر در کیفیت آب اکوسیستم‌ها، برداشت بی‌رویه به‌منظور تأمین هیزم یا استفاده نادرست اهالی از چوب این درختان و استفاده از ابزارآلات صید و صیادی غیر‌کارشناسی اشاره کرد.

براساس مطالعه انجام شده، در میان عوامل مذکور، تغییر کاربری و ساخت‌و‌سازهای غیرمجاز مهم‌ترین عامل تخریب جنگل‌های حرا در کشور هستند. این موضوع در‌حالی اتفاق افتاده ‌است که با توجه به جزر‌و‌مد در این منطقه و براساس قانون اراضی مستحدث و ساحلی، این مناطق (پهنه‌های جزر‌و‌مدی[2] محل رویش درختان حرا) ازجمله اراضی مستحدث و ساحلی می‌باشد و مطابق بند‌های «ب و د» ماده (۲) این قانون در تعیین عرض اراضی و حریم 60 متری دریا (60 متر از آخرین نقطه مد)، این ساخت‌و‌سازها در حریم جنگل‌های حرا قرار داشته و به‌طور مشخص در حریم دریا هستند و به همین دلیل نیز نیازمند توجه بیشتری از طرف متولیان مربوطه و جوامع محلی پیرامون می‌باشند. با توجه به اینکه براساس ماده (۱) قانون حفاظت، احیا و مدیریت تالاب‌های کشور، هرگونه بهره‌برداری و اقدامی که منجر به تخریب و آلودگی غیرقابل‌جبران تالاب‌ها گردد، ممنوع است. ازاین‌رو بررسی این موضوع بیش از پیش اهمیت دارد.

پیشنهاد راهکارهای تقنینی و یا راهکارهای سیاستی به‌همراه تجزیه‌و‌تحلیل استدلال‌ها

با توجه به نتایج این پژوهش تغییر در سیاست‌های اجرایی برخی دستگاه‌های وابسته به دولت، مهم‌ترین اقدام در زمینه حفاظت از این اکوسیستم گرانبهاست، زیرا مهم‌ترین عوامل تخریب یا مستقیماً ناشی از عملکرد ضعیف ارگان‌های دولتی، یا ناشی از عدم آگاهی برخی جوامع بومی بهره‌بردار ناشی از نیازهای زندگی و وضعیت بد معیشتی آنان و یا ناشی از عدم رعایت قوانین مصوب در این خصوص است. از‌آنجا‌که در ماده (۱) قانون حفاظت، احیا و مدیریت تالاب‌های کشور، مرجع تشخیص تخریب و آلودگی غیرقابل‌جبران، سازمان حفاظت محیط زیست است، ازاین‌رو لازم است تا با اعمال مدیریت فعال‌تر این سازمان، با هماهنگی بیشتر با دیگر سازمان‌های ذی‌ربط به‌خصوص سازمان مناطق آزاد، سازمان بنادر و دریانوردی، وزارت کشور و سازمان جنگل‌ها و مراتع، از چنین تخریب‌هایی ممانعت و جلوگیری و مناطق از بین رفته مجدداً احیا شوند. در این راستا پیشنهادهایی به‌شرح ذیل ارائه می‌شود:

1. ارتقای جایگاه و توان نظارتی سازمان حفاظت محیط زیست بر عرصه جنگل‌های حرای کشور،
2. رفع تزاحم و تداخل وظایف و ایجاد وحدت فرماندهی و مدیریت یکپارچه در زمینه حفاظت از محیط زیست در پهنه سرزمین ازجمله مناطق آزاد تجاری، صنعتی و ویژه اقتصادی،
3. حفاظت، غنی‌سازی و توسعه عرصه جنگل‌های حرای کشور با تأکید بر بهره‌گیری از ظرفیت بخش خصوصی،
4. فراهم‌سازی الزامات و همکاری بین‌دستگاهی به‌منظور بهره‌برداری پایدار از جنگل‌های حرای کشور و استفاده حداکثری از ظرفیت حفاظت مردمی از منابع طبیعی و محیط زیست،
5. برنامه‌ریزی جهت ارتقای سطح آگاهی مردم بومی و تأمین اعتبار مورد نیاز برای اجرای طرح‌های حفاظت از طریق مشارکت جوامع محلی،
6. پایش مداوم، پژوهش‌های مستمر و ارائه گزارش از اقدامات انجام شده در جنگل‌های حرا،
7. ارتقای سطح حفاظتی رویشگاه‌های حرا به سطح پارک ملی.

۱. مقدمه

اکوسیستم‌های ساحلی از مهم‌ترین و حساس‌ترین اکوسیستم‌های کره زمین هستند که تنوع بی‌نظیری از گونه‌های مختلف جانوری را در خود جای می‌دهند. در میان اکوسیستم‌های طبیعی واقع در نواحی ساحلی جهان، حراها یکی از مهم‌ترین اکوسیستم‌های ساحلی از نقطه‌نظر اکولوژیک و تنوع زیستی هستند. جنگل‌های حرا جزء زیستگاه‌های گرمسیری و نیمه‌گرمسیری بوده و در عرض‌های جغرافیایی 30 درجه شمالی و جنوبی می‌رویند؛ زیرا قادر به تحمل دمای یخبندان نبوده و از بین می‌روند. به محل رویش آنان مرداب‌های حرایی[3] نیز اطلاق می‌شود؛ زیرا بستر رویش آنان ریز‌دانه بوده و حالت ماندابی و باتلاقی دارد. محل رویش این گیاهان عمدتاً در پهنه‌های جزر‌و‌مدی است و گیاهی حد واسط یا اکوتون[4] محسوب ‌می‌شود که قادر به تحمل شرایط سخت بینابینی خشکی و دریا ‌باشد. این درختان اکوسیستم‌های حرایی یا منگالی،[5] پس از اکوسیستم‌های آب سنگی مرجانی[6] بارورترین اکوسیستم‌ ساحلی محسوب شده و به همین جهت نیز دارای کارکردهای محیطی و بهره‌وری‌های اقتصادی بسیار مهمی ازجمله ایجاد مناطق تفرجی و گردشگری برای مردم می‌باشند. به‌علاوه، از دیگر کارکردهای محیطی و انسانی، شامل تهیه چوب و محصولات دریایی، جلوگیری از آسیب‌های ناشی از طوفان، کنترل سیل و حفاظت از خطوط ساحلی، کنترل فرسایش ساحلی، حمل‌و‌نقل و پناهگاه شناورهای سنتی و جوامع بومی و همچنین صید آبزیان است[1 و 2]

درختان حرا در مناطقی با خاک کم اکسیژن رشد می‌کنند، زیرا رسوبات ریز‌دانه می‌باشند و ریشه‌های هوایی (پنوماتوفور)[7] برخی از گونه‌های آنان که به‌صورت یک شبکه بر روی زمین پخش می‌شوند، کمک به جذب اکسیژن کرده و موجب تثبیت رسوبات بستر می‌شوند. به همین علت نیز جنگل‌های حرا خط ساحلی را تثبیت کرده و فرسایش ناشی از امواج، طوفان و جریان‌های جزر‌و‌مدی را کاهش می‌دهند. سیستم ریشه‌ای پیچیده حرا این جنگل‌ها را برای ماهی‌ها و دیگر موجودات زنده‌ای که به‌دنبال غذا و سرپناه از شکارچیان هستند جذاب می‌کند.‌ جنگل‌های حرا فقط در عرض‌های جغرافیایی گرمسیری و نیمه‌گرمسیری نزدیک خط استوا رشد می‌کنند، زیرا نمی‌توانند در برابر دمای انجماد هوا مقاومت کنند. برگ این درختان همیشه‌سبز نیز دائماً بر روی بستر زیست آنها ریخته شده و در اثر تجزیه، باعث افزایش مواد آلی خاک و تولید غذا برای کفزیان بستر و باروری آب می‌شود که برای بسیاری از جانداران غذا محسوب ‌می‌شود و از این جهت جزء مناطق بسیار پر‌تولید و بارور و منبع مهمی از ذخیره کربن کره زمین محسوب شده و به همین دلیل نیز حیات بسیاری از جانداران به این مناطق وابسته ‌است.

به‌طور تقریبی، حدود هشتاد ‌گونه درخت حرا در جهان وجود دارد که به‌صورت بوته یا درختچه و یا درختانی با ارتفاع شصت متر وجود دارند که به همین دلیل از آنها الوار ساخته شده و برای اندود سقف مناطق استفاده می‌شد که در برخی مناطق همچنان ادامه دارد. در مناطق جنوبی کشور به این نوع الوار، چندل گفته می‌شد که توسط تاجران جنوبی و گاهی آفریقایی به کشور وارد و برای سقف منازل مورد استفاده قرار می‌گرفت. رویشگاه‌های این درختان در 118 کشور دنیاست و قاره آسیا با حدود 24 درصد دارای بیشترین سهم است [1]. تاکنون برآوردهای مختلفی از مساحت جنگل‌های حرا در دنیا ارائه شده که آخرین برآورد آن توسط برنامه پایش درختان حرا، برابر با حدود 15 میلیون هکتار بوده است (شکل 1).

شکل 1. گستره جنگل‌های حرا در زون گرمسیری و نیمه‌گرمسیری جهان[3]

جنگل‌های حرا در آسیا با وسعتی حدود 6 میلیون هکتار در 24 کشور پراکنده بوده و وسیع‌ترین جنگل‌ها در اندونزی (با 3 میلیون هکتار)، مالزی (حدود 600 هکتار) و میانمار (حدود 500 هزار هکتار) وجود دارند. در منطقه خاورمیانه در حوزه خلیج فارس حدود 30 هزار هکتار در 7 کشور وجود دارد که کشور ایران با دارا بودن حدود 20 هزار هکتار دارای رتبه نخست در منطقه است.

همان‌طور که در بالا گفته شد، به‌رغم اهمیت خدماتی که حرا برای انسان ارائه می‌کند، در سطح جهانی 35 تا 50 درصد از این زیستگاه‌های ساحلی منحصربه‌فرد در طول سه دهه گذشته تخریب شده یا از بین رفته‌اند [4 و 5] تخریب جنگل‌های حرا معمولاً در ارتباط با تراکم جمعیت انسانی است. فشار بالای جمعیت در مناطق ساحلی منجر به تغییر کاربری عرصه‌هایی با پوشش جنگل‌های حرا شده است. فعالیت‌های انسانی ناشی از توسعه شهرنشینی در نزدیکی جنگل‌های حرا و در پی آن افزایش آلودگی‌های محیط زیستی و ایجاد فرسایش خاک، عامل اصلی کاهش سطح جنگل‌های حرا در ونزوئلا بوده است [6]. مطالعات انجام شده در بسیاری از کشورها دلالت بر کاهش وسعت حراها درگذر زمان دارند [7]. از مهم‌ترین عوامل تخریب حراها و کاهش وسعت این اکوسیستم‌ها می‌توان به وارد کردن آب‌های آلوده حاصل از فاضلاب‌های شهری، پسماندهای صنعتی و مواد نفتی به این اکوسیستم، احداث سد بر روی رودخانه‌های ورودی به این اکوسیستم، سرشاخه‌زنی درختان به‌منظور تأمین غذای دام و جنگل‌تراشی اشاره کرد که در طی سال‌های اخیر گریبان‌گیر جنگل‌های حرا بوده است و توان تولیدی و بقای این جنگل‌ها را در معرض تهدید قرار داده است[8]. از عوامل دیگر تهدیدکننده می‌توان به راه‌سازی، احداث و توسعه اسکله‌های عادی، نفتی و ... و ورود ضایعات و فاضلاب شهری، نفتی و نشت نفت ناشی از نفتکش‌ها و تغییر در کیفیت آب اکوسیستم‌ها، برداشت بی‌رویه به‌منظور تأمین هیزم یا استفاده نادرست اهالی از این اکوسیستم‌های بکر و طبیعی و استفاده از ابزارآلات صید و صیادی اشاره کرد [9]. نکته مورد توجه این است که عوامل تخریب جنگل‌های حرا در موقعیت‌های جغرافیایی مختلف، متفاوت است. به‌عنوان مثال براساس نتایج مطالعه انجام شده بر روی تغییرات سطح جنگل‌های حرای سواحل رودخانه مانگوکی در ماداگاسکار، یکی از مهم‌ترین عوامل تخریب این اکوسیستم‌ها برداشت بی‌رویه چوب از جنگل‌های حرا عنوان شده است [10]، در‌صورتی‌که در مورد جنگل‌های حرا در نزدیکی سواحل گویانا در آمریکای جنوبی علت اصلی تخریب جنگل‌های حرا را تغییر کاربری عرصه‌های جنگلی و تبدیل آنها به زمین کشاورزی و پرورش ماهی می‌داند [11]. جنگل‌های حرای ایران نیز همانند سایر حراهای جهان در معرض تخریب ناشی از مخاطرات طبیعی و انسانی مختلفی مانند برداشت بیش از حد سرشاخه‌ها، گردشگری بدون برنامه، توسعه برخی صنایع در پیرامون (لنج‌سازی، کارخانه گچ و سیمان)، ورود گونه‌های غیربومی (موش سیاه)، ورود فاضلاب شهری و صنعتی و آلودگی‌های نفتی قرار دارند [12] که در مطالعه انجام شده بر جنگل‌های حرای ایران، اصلی‌ترین عامل تخریب جنگل‌های حرا را فعالیت‌های انسانی تعیین شده ‌است [13].

به‌طور‌کلی می‌توان بیان کرد که دو روند طبیعی و غیرطبیعی در زمینه تخریب جنگل‌های حرا وجود دارد. اگرچه روند طبیعی بسیار کند اتفاق می‌افتد، ولی اثر شدید تخریب انسانی در این زیستگاه‌ها مشهود است و با ادامه این روند چشم‌انداز مناسبی برای حفظ این جنگل‌ها قابل مشاهده نیست. آنچه مسلم است تغییر در برنامه‌ها و مدیریت توسعه در منطقه، نقش بسزایی در کند شدن روند تخریب خواهد داشت. ضرورت برنامه‌ریزی و مدیریت در مناطق ساحلی، به‌مراتب بیش از مناطق خشکی است، زیرا زیستگاه‌های ساحلی و به‌ویژه جنگل‌های حرا به سبب موقعیت ویژه اکولوژیک و غنای زیستی بالا آسیب‌پذیری و حساسیت بیشتری دارند. با توجه به این موضوع، لازم است تلاش روزافزون برای حفاظت جنگل‌های حرا، کنترل عوامل تخریب، احیای بخش‌های از بین رفته با کاشت دوباره نهال به روش‌های علمی و آگاهی بخشی عمومی در مورد اهمیت آنها باید در رأس برنامه‌های مدیریتی موجود قرار گیرد.

۲. پیشینه پژوهش

2-1. پیشینه مطالعات پژوهشی مرتبط

اگرچه مطالعه‌ای در مرکز پژوهش‌های مجلس به‌منظور بررسی وضعیت و چالش‌های مرتبط با جنگل‌های حرا در کشور انجام نگرفته است ولی نتایج برخی مطالعات انجام بر روی عوامل تهدیدکننده سلامت بوم‌سازگان‌های حرا نشان ‌می‌دهد که عوامل تنش‌زای انسانی در کنار پدیده تغییر اقلیم دو عامل اصلی تهدیدکننده سلامت بوم‌سازگان‌های حر‌است [13]. این موضوع در پژوهش دیگری نیز تأیید شد به‌طوری‌که دخالت‌های انسانی نظیر تبدیل حراها به مزارع آبزی‌پروری و کشاورزی را از مهم‌ترین عوامل تهدیدکننده و تخریب‌کننده جنگل‌های حرا به‌شمار آورده ‌است [14] در پژوهشی دیگر به شناسایی و رتبه‌بندی عوامل تخریب جنگل‌های حرا با استفاده از روش Promethee II پرداخته شد. نتایج حاصل از این مطالعه نشان داد که وزن عوامل تخریب انسانی بیش از پنج برابر عوامل تخریب طبیعی است [15]. در مطالعه انجام شده بر اهمیت بوم‌سازگان‌های حرای ایران، این بوم‌سازگان نقش مهمی در حمایت از تنوع زیستی سایر موجودات مانند بی‌مهرگان، ماهی‌ها و پرندگان ایفا می‌کنند. برای نمونه بیش از پنج‌گونه از بی‌مهرگان کفزی در جنگل‌های حرای منطقه خمیر و قشم شناسایی شده است [16].

2-2. سوابق تقنینی

الف ) ماده (۱) قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست

حفاظت و بهبود و بهسازی محیط زیست و پیشگیری و ممانعت از هر نوع آلودگی و هر اقدام مخربی که موجب برهم‌خوردن تعادل و تناسب محیط زیست می‌شود؛ همچنین کلیه امور مربوط به آبزیان آب‌های داخلی از وظایف محیط زیست است.

ب )ماده (۱) قانون حفاظت، احیا و مدیریت تالاب‌های کشور

هرگونه بهره‌برداری و اقدامی که منجر به تخریب و آلودگی غیرقابل‌جبران تالاب‌ها گردد، ممنوع است. مرجع تشخیص تخریب و آلودگی غیرقابل‌جبران، سازمان حفاظت محیط زیست می‌باشد.

ج) ماده (۵) آیین‌نامه جلوگیری از تخریب و آلودگی غیرقابل جبران تالاب‌ها

هرگونه بهره‌برداری و اقدامی که به تشخیص سازمان منجر به تخریب و آلودگی غیرقابل‌جبران تالاب‌ها شود، ممنوع بوده و سازمان موظف است ضمن اخطار کتبی اصلاح یا توقف فعالیت در مهلت مشخص که برابر دستورالعمل ابلاغی سازمان تعیین می‌شود، نسبت به اعمال ماده (۴) قانون در پایان مهلت مذکور با رعایت مفاد این آیین‌نامه اقدام کند.

د) بندهای «ب و د» ماده (۲) قانون اراضی مستحدث و ساحلی

«ب»: عرض اراضی ساحلی خلیج فارس و دریای عمان دو کیلومتر از آخرین حد پیشرفت آب دریا بالاترین نقطه مد خواهد بود.

‌«د»: عرض حریم دریای خزر شصت متر از آخرین نقطه پیشرفتگی آب در سال ۱۳۴۲ و عرض حریم دریاچه رضاییه شصت متر از آخرین نقطه ‌پیشرفتگی آب در سال ۱۳۵۳ و عرض حریم خلیج فارس و دریای عمان شصت متر از آخرین نقطه مد می‌باشد.

ه) ماده (690) قانون مجازات اسلامی (تعزیرات و مجازات‌های بازدارنده)

هر‌کس به‌وسیله صحنه‌سازی از قبیل پی‌کنی، دیوارکشی، تغییر حد‌فاصل، امحای مرز، کرت‌بندی، نهرکشی، حفر چاه، غرس اشجار و زراعت و امثال آن به تهیه آثار تصرف در اراضی مزروعی اعم از کشت شده یا در آیش زراعی، جنگل‌ها و مراتع ملی شده، کوهستان‌ها، باغ‌ها، قلمستان‌ها، منابع آب، چشمه‌سارها، انهار طبیعی و پارک‌های ملی، تأسیسات کشاورزی و دامداری و دامپروری و کشت و صنعت و اراضی موات و بایر و سایر اراضی و املاک متعلق به دولت یا شرکت‌های وابسته به دولت یا شهرداری‌ها یا اوقاف و همچنین اراضی و املاک و موقوفات و محبوسات و اثلاث باقیه که برای مصارف عام‌المنفعه اختصاص یافته یا اشخاص حقیقی یا حقوقی به‌منظور تصرف یا ذی‌حق معرفی کردن خود یا دیگری، مبادرت نماید یا بدون اجازه سازمان حفاظت محیط زیست یا مراجع ذی‌صلاح دیگر مبادرت به عملیاتی نماید که موجب تخریب محیط زیست و منابع طبیعی گردد یا اقدام به هر‌گونه تجاوز و تصرف عدوان یا ایجاد مزاحمت یا ممانعت از حق در موارد مذکور نماید به مجازات یک ماه تا یک سال حبس محکوم می‌شود. دادگاه موظف است حسب مورد رفع تصرف عدوان یا رفع مزاحمت یا ممانعت از حق یا اعاده وضع به حال سابق کند.

و ) بند «ب» ماده (5) قانون ایمنی زیستی جمهوری اسلامی ایران

«ب»: مسئولیت حفاظت از تنوع زیستی و ذخایر ژنتیکی آن در محدوده حیات‌‌وحش، پارک‌های ملی، مناطق حفاظت شده، مناطق شکار ممنوع، رودخانه‌ها، تالاب‌ها و دریاها بر‌عهده سازمان حفاظت محیط زیست کشور است.

ز) ماده (6) آیین‌نامه اجرایی قانون ایمنی زیستی جمهوری اسلامی ایران

ماده (6) مسئولیت صدور، تمدید و لغو مجوز، نظارت و پایش هرگونه فعالیت در عرصه محیط زیست و تنوع زیستی شامل گونه‌های گیاهی و جانوری وحشی، ریز‌سازواره‌ها و زیستگاه‌های آنها در ذخیره‌گاه‌های زیست‌کره، مناطق چهارگانه، مناطق شکار ممنوع، رودخانه‌ها، تالاب‌ها، دریاها و سواحل بر‌عهده سازمان حفاظت محیط زیست بوده و متناسب با موضوع یکی از معاونت‌های سازمان، مسئولیت صدور، تمدید و لغو مجوز فعالیت موارد موضوع قانون را به عهده دارد. همچنین مسئولیت بررسی، ارزیابی و مدیریت مخاطرات زیست‌محیطی موجودات زنده تغییر ژنتیکی یافته، بر‌مبنای مستندات علمی ارائه شده توسط متقاضی و مستندات معتبر علمی موجود بر‌عهده سازمان حفاظت محیط زیست است.

3.اهمیت موضوع

قرار گرفتن جنگل‌های حرا در معرض تهدیدات عمده‌ای ازجمله تهدیدهای طبیعی و انسانی، نشان‌دهنده اهمیت و ضرورت برنامه‌ریزی و اجرای استراتژی‌های حفاظتی و مدیریت مؤثر برای حفظ جنگل‌های حرا و حفظ تعادل اکوسیستمی در این مناطق می‌باشند. جنگل‌های حرای ایران در سواحل جنوب کشور در کناره خلیج فارس و دریای عمان از سمت جنوب غربی تا جنوب شرقی در استان بوشهر، هرمزگان و سیستان و بلوچستان واقع‌ شده‌اند (شکل 2) [17] که از نظر وسعت، در بین کشورهای حاشیه خلیج فارس، بیشترین سطح جنگل‌های طبیعی حرا در ایران موجود است [18]. بزرگ‌ترین رویشگاه حرا در استان هرمزگان با وسعتی بالغ‌بر هفت هزار هکتار مفید حد‌فاصل جزیره قشم و بندر خمیر واقع است [19].

شکل 2. پراکنش رویشگاه‌های حرا در جنوب ایران

گونه‌های درختان حرا در ایران دارای دو گونه حرای ابن‌سینا (Avicennia Marina) و گونه حرای چندل (Rhizophora Mucronata) است. به‌جز در ناحیه جاسک و شمال قشم در استان هرمزگان (دست‌کاشت در سالیان اخیر) که از اجتماعات آمیخته گونه حرای ابن‌سینا و حرای چندل تشکیل شده است، در سایر رویشگاه‌ها تنها اجتماعات خالص گونه ابن‌سینا به چشم می‌خورد. بر‌طبق گفته‌های برخی از مردمان بومی، گونه چندل به‌صورت دست‌کاشت از نهال‌های آورده شده از آفریقا در ایران (خور آذینی) پیوند زده‌ شده‌اند. گونه چندل دارای ریشه‌های هوایی آویزان بوده و بر‌عکس گونه حرا، بستر پیرامون خود را تثبیت نمی‌کند و با حرکت قایق‌ها و ایجاد امواج، رسوبات زیر آنان فرسایش یافته و موجب تخریب و عقب رفتن ساحل می‌شود که تهدیدی برای این مناطق محسوب ‌می‌شود. برخی کشورهای آسیای جنوب شرقی مانند کشور مالزی با کاشت گونه چندل جهت تولید چوب در کناره‌های خورها و کانال‌ها (مانند کانال سنگاپور)، اکنون با فرسایش شدید و عقب رفتن سواحل مواجه شده که خطری جدی برای آنان محسوب شده و هر‌ساله میلیون‌ها دلار صرف جلوگیری از چنین فرسایش‌هایی نموده‌اند (با قرار دادن کیسه‌های شن و یا ایجاد دیواره‌های ساحلی در طول سواحل در حال تخریب) که با افزایش کشتیرانی و تردد شناورها بیشتر شده است. چنین حالتی هم‌اکنون در شمال جزیره قشم در خورهای گردشگری که دارای این‌گونه می‌باشند پیش آمده و تهدیدی جدی محسوب ‌می‌شود که باید تمهیدات لازم برای این وضعیت (مانند کاهش سرعت قایق‌های گردشگری و یا استفاده از شناورهای پدالی و یا پارویی) اندیشیده شود (شکل 3). گفتنی است که تمامی مناطق دارای حرا (توده‌های طبیعی) با عنوان منطقه حفاظت شده و برخی نیز به‌صورت تالاب بین‌المللی رامسر[8] سایت و ذخیرگاه زیست‌کره،[9] تحت مدیریت سازمان حفاظت محیط زیست قرار دارند.

شکل 3. تصاویری از حرکات تند قایق‌ها و تخریب دیواره خورهای دارای درخت حرا به‌خصوص چندل در شمال جزیره قشم (آبان 1402)

جنگل‌های حرای ایران به‌واسطه دارا بودن منابع حساس بیوفیزیکی، اهمیت زیستگاهی، پرورشگاهی، تنوع زیستی، غنای جانداران، وجود گونه‌های در معرض خطر و کمیاب، واقع شدن در آستانه اکولوژیک شرایط زیست‌محیطی، حساسیت به آلاینده‌ها و مشکلات ناشی از پاک‌سازی آلاینده‌ها، از مهم‌ترین مناطق حساس دریایی می‌باشند. اگرچه جنگل‌های حرا در ایران اهمیت خاصی دارند و در ردیف بارورترین اکوسیستم‌های ساحلی، دارای عملکردهای محیطی و اقتصادی بسیار مهمی هستند، اما وسعت این رویشگاه‌های با ارزش به مقدار قابل‌توجهی در حال کاهش بوده و در معرض تهدیدات عمده‌ای قرار گرفته است. فعالیت‌های انسانی در طیف گسترده‌ای آثار نامطلوبی بر محیط دریایی، ساحلی ایجاد می‌کند و حتی باعث تخریب خدمات اکوسیستمی فراهم شده می‌شود[20 و 21]. ازجمله مهم‌ترین این تهدیدات، تغییر کاربری و ساخت‌و‌سازهای غیر‌مجاز است که در سال‌های اخیر شدت بیشتری گرفته است (شکل 4). برای اطمینان از چگونگی حفاظت، شناخت ارزش‌های این اکوسیستم امری مهم است؛ که در این گزارش، پس از بررسی اهمیت اکولوژیکی و اقتصادی جنگل‌های حرا و عوامل تهدیدکننده آنها، به ارائه تمهیداتی به‌منظور بهره‌وری بهینه از این اکوسیستم‌ها اشاره خواهد شد.

شکل 4. تصویر نقشه ساخت‌و‌سازهای غیر‌مجاز در منطقه حفاظت شده حرای قشم

3-1.اهمیت اکولوژیکی و اقتصادی جنگل‌های حرا

این اکوسیستم در زمره غنی‌ترین و حاصلخیزترین اکوسیستم‌های دنیا به‌حساب می‌آید و اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت، 22 کاربری عمده را برای این اکوسیستم‌ها تعیین کرده است. سیستم ریشه‌ای جنگل‌های حرا باعث پایداری رسوبات می‌شود و اجتماعات آنها انرژی امواج را کاهش می‌دهد و در ایجاد جزایر، توسعه‌ سواحل و جلوگیری از تخریب و خوردگی سواحل و فرسایش خاک آنها نقش دارند. حراها دارای زیست‌توده غنی می‌باشند که نسبت به سایر جوامع گیاهی از جهات مختلف پربارتر است، بنابراین به‌عنوان منبع غذایی مهمی در محدوده استقرار خود محسوب می‌شوند. اکوسیستم‌های حرا به‌عنوان ذخیره‌گاه، پناهگاه، محل‌های تغذیه و منطقه نوزادگاهی برای بسیاری از گیاهان و حیوانات غیر‌آبزی و آبزی و یا پرندگان بومی و یا مهاجر عمل می‌کنند. گونه‌های بسیاری از آبزیان مانند ماهی و یا میگو، دوره تخم‌ریزی خود و یا زمان رشد و یا تغذیه را در این منطقه می‌گذرانند. بیش از 80 درصد میزان صید در کل دنیا وابسته به وجود اکوسیستم غنی حرا، مصب‌ها و زیستگاه‌های مرجانی و دیگر مناطق ساحلی مهم برآورد شده است. اکوسیستم جنگل‌های حرا از جهات تأمین علوفه دام اهالی بومی و تأمین سوخت اهمیت دارند. حراها از نظر گردشگری و دارویی نیز بسیار مهم هستند [22]. به‌طورکلی می‌توان کاربردهای حراها را در جهان به‌شرح زیر دسته‌بندی کرد (جدول 1) [23-25] .

به‌طور‌کلی کاربرد جنگل‌های حرا به دو صورت فراورده‌های مستقیم و غیرمستقیم است. فراورده‌های مستقیم شامل فراورده‌های چوبی مانند چوب تنه، ذغال‌گیری، چوب سوخت، کاغذسازی، تولید تانن و ... است. فراورده‌های غیر‌چوبی نیز شامل تولید بستر پروتئین و مواد غذایی، محل امن زندگی پرندگان برای جوجه‌آوری و تغذیه، محل زندگی انواع سخت‌پوستان، خزندگان و آبزیان و موارد مشابه است. فراورده‌های غیر‌چوبی حراها ارزش بیشتری از سایر فراورده‌های آن دارد. نادیده گرفتن این فراورده‌ها می‌تواند برای این جوامع که از حساس‌ترین و غنی‌ترین کانون‌های تنوع زیستی هستند فاجعه‌بار باشد. سایر کاربردهای مستقیم حراها عبارتند از: آبزی‌پروری مانند ایجاد حوضچه‌های بزرگ و کوچک تولید میگو و برخی ماهی‌ها، حوضچه‌های پرورش کروکودیل، زنبورداری و سایر موارد. از دیگر کاربردهای مستقیم حراها خواص دارویی آنهاست که از دیرباز مورد توجه بوده است. استفاده‌های غیرمستقیم شامل حفاظت از سواحل در برابر باد و طوفان، گردشگری و ... هستند.

جدول 1. کارکردهای اکولوژیک و استفاده‌های انسانی حراها در جهان

3-2.اهمیت بوم‌سازگان‌های حرایی ایران

حراها از نقطه‌نظر بوم‌شناختی، اقتصادی و اجتماعی دارای اهمیت فراوانی هستند. از دیدگاه بوم‌شناختی، آنها مکان‌های مهمی را برای تغذیه و تخم‌ریزی موجودات آبزی فراهم می‌کنند، پناهگاه ارزشمندی برای برخی از آبزیان در فصل مهاجرت هستند و محل‌های نوزادگاهی گونه‌های تجاری مانند میگوها و ماهیان سطح‌زی هستند. برای نمونه جنگل‌های خور خوران و مناطق اطراف آن محل نوزادگاهی ماهیان مهمی مانند سنگسر معمولی و شانک زرد‌باله نیز است. بوم‌سازگان نقش مهمی در حمایت از تنوع زیستی سایر موجودات مانند بی‌مهرگان، ماهی‌ها و پرندگان ایفا می‌کنند. برای نمونه بیش از پنج‌گونه از بی‌مهرگان کفزی در جنگل‌های منطقه خمیر و قشم شناسایی شده است [16]. از پستانداران ساکن این جنگل‌ها می‌توان به موش سیاه اشاره کرد که لانه‌های بزرگی روی درختان می‌سازد و با توجه به تغذیه از تخم پرندگانی مانند اگرت ساحلی و حواصیل هندی تهدیدی برای این پرندگان حساب می‌شود. برخی از گونه‌های خشکی‌زی از زیستگاه‌های مجاور نیز برای تغذیه به‌صورت گذرا وارد این جنگل‌ها می‌شوند. یکی از مهم‌ترین آنها شتر تک‌کوهانه است که از شاخ و برگ‌های درختان تغذیه می‌کنند. گراز وحشی و روباه شنی نیز گاهی از مناطق اطراف وارد این جنگل‌ها می‌شوند. پرندگان فراوان‌ترین مهره‌داران در جنگل‌های حرا هستند که برای لانه‌سازی، زادآوری و به‌خصوص برای تغذیه وارد این بوم‌سازگان می‌شوند. 56‌گونه پرنده در منطقه حفاظت شده حرا بین جزیره قشم و خمیر و بندر گز در سیریک گزارش شده است. حواصیل‌ها و اگرت‌ها مهم‌ترین گروه پرندگان هستند که اغلب در فصل مهاجرت یعنی پاییز و زمستان دارای فراوانی بالایی در این مناطق هستند. خرچنگ‌ها و گلخورک‌ها مهم‌ترین منبع غذایی پرندگان هستند. فراوان‌ترین گونه‌های گزارش شده عبارتند از سلیم خرچنگ‌خوار، تلیله شکم سیاه، گیلانشاه بزرگ، حواصیل ساحلی و با‌کلان بزرگ می‌باشند (شکل 5). حراها در حفظ کیفیت و شفافیت آب نقش مهمی دارند. ساختار پیچیده ریشه‌ها با به دام انداختن ذرات معلق رسوب، به حفظ کیفیت آب کمک می‌کنند. همچنین در پایدار کردن رسوبات و محافظت از سواحل در برابر طوفان‌ها و امواج نقش مهمی ایفا می‌کنند. حراها می‌توانند تا 70 درصد از قدرت امواج و طوفان‌ها بکاهند. تصفیه و رقیق کردن فاضلاب‌های وارد شده به دریا و نیز جذب فلزات سنگین از دیگر کارکردهای گیاهان حراست[26 و 27].

شکل 5. حضور حواصیل در میان درختان حرای جزیره قشم

استخراج ترکیبات مهم ثانویه از برگ و ریشه گیاهان حرا سابقه نسبتاً طولانی دارد. ترکیباتی مانند فنول و فلاونوییدها که می‌توانند خاصیت ضد‌اشعه ماورای بنفش داشته‌ باشند، از برگ گیاهان حرا استخراج می‌شوند. البته ترکیباتی مانند بتائین نیز که دارای خواص آنتی‌اکسیدانی هستند؛ در برگ گیاهان حرا وجود دارد. از نقطه‌نظر اقتصادی و اجتماعی تقریباً در تمام جنگل‌های حرا در ایران فعالیت‌های گردشگری جریان دارد. بازدید از جنگل، قایق‌سواری، پرنده‌نگری و کمپینگ، مخصوصاً در فصل پاییز و زمستان که دمای هوا در مناطق جنوبی کشور معتدل است، بسیار رواج دارد. روستاها و شهرهای اطراف این جنگل‌ها از این فرصت برای توسعه گردشگری و کسب درآمد برای مردم محلی استفاده می‌کنند. در جنوب کشور، جمع‌آوری سرشاخه‌های گیاه برای تغذیه دام (گاو، گوسفند، بز و شتر) نیز بسیار حائز اهمیت است. فروش این سرشاخه‌ها خود به‌عنوان منبع درآمدی برای برخی افراد محلی تبدیل شده است (شکل 6). گاهی شترها خود را به جنگل‌ها می‌رسانند و از این گیاهان تغذیه می‌کنند. این شترها حتی توانایی شنا در صورت بالا آمدن آب را نیز دارند و به‌نوعی با شرایط خاص این مناطق سازگار شده‌اند (شکل 7).

شکل 6. جمع‌آوری سرشاخه‌های گیاه برای تغذیه دام (گاو، گوسفند، بز و شتر) در منطقه بندر خمیر

شکل 7. چرای شترها در جنگل‌های حرا (جنگل لشتقان در بندر خمیر استان هرمزگان)

شکل 8. تخریب درختان حرا در خور حفاظت شده گواتر از طریق چرای بی‌رویه شتر، قطع سرشاخه‌ها و تنه‌های بزرگ درختان حرا (شهریور 1402)

در فصل بهار و هم‌زمان با گل‌دهی گیاه، زنبورهای عسل به فراوانی در جنگل‌ها و مناطق اطراف آنها دیده می‌شوند. برخی افراد از این فرصت برای جمع‌آوری و فروش این عسل‌ها استفاده می‌کنند. صید و صیادی یکی از مهم‌ترین منابع کسب درآمد برای افرادی است که در مجاورت این جنگل‌ها زندگی می‌کنند. تورهای سطحی برای صید سطح‌زیان ریز مانند ماهی گاریز و شورت ازجمله ابزارآلات مهم صید در این جنگل‌ها هستند. استفاده از خوربند به‌ویژه در منطقه قشم بسیار شایع است. این ابزار صید از طریق استقرار چوب‌های عمودی در دهانه نهرهای آب و خورها در جنگل‌ها و نصب تور روی آنها ساخته می‌شود. هنگام جزر که آب نهرها خالی می‌شود، ماهی‌ها و میگوها در تور گرفتار می‌شوند. «مشتا» یکی دیگر از ابزارهای صید است که به فراوانی در جنگل‌های قابل مشاهده‌ است. در فصول خاص زمانی که ماهیان برای تخم‌ریزی به نزدیک جنگل‌ها می‌آیند، تور گوشگیر هم اهمیت زیادی پیدا می‌کند. به‌طور مثال، در فصل بهار که ماهی حلوای سفید جهت تخم‌ریزی وارد خور خوران می‌شود، افراد زیادی در شهرها و روستاهای اطراف خور خوران به‌صورت مجاز و غیر‌مجاز به صید این ماهی مشغول می‌شوند. از‌آنجا‌که این ماهی به‌طور سنتی طرفداران زیادی در کشورهای حاشیه جنوبی خلیج فارس دارد، پس از صید بلافاصله توسط دلالان خریداری می‌شود.

‌بوم‌سازگان‌های حرا می‌توانند محل تولید و تجمع میزان بالایی از تولیدات اولیه باشند. نقش مواد آلی تولید شده توسط گیاهان حرا در تقویت تولیدات ثانویه و نیز در چرخه غذایی بوم‌سازگان‌های حرا ممکن است از میزان کم تا زیاد متغیر باشد. ورودی آب شیرین و مواد مغذی ساحل، میزان بارش، شوری و دمای آب، ‌بر میزان تولیدات اولیه گیاهان حرا نقش دارند. جنگل‌های حرا اگرچه درصد کوچکی از نواحی ساحلی جهان را اشغال می‌کنند، با‌این‌وجود، بیش از 15 درصد از کل ذخیره کربن انباشته شده در رسوبات دریایی در همین جنگل‌ها ذخیره شده است[28]. از‌آنجا‌که بوم‌سازگان‌های حرا مقدار زیادی از کربن آلی را در زیست‌توده زنده گیاهی و رسوبات جذب و ذخیره می‌کنند، به‌عنوان یکی از مهم‌ترین ذخایر کربن طبیعی جهان شناخته می‌شوند. این کربن به‌عنوان کربن آبی^[10] شناخته می‌شود. درختان حرا تا 10 برابر بیشتر از گیاهان خشکی دی اکسیدکربن را از اتمسفر می‌گیرند و تا 5 برابر بیشتر از درختان خشکی دی اکسیدکربن را در تنه و رسوبات خود ذخیره می‌کنند[29]. این ویژگی جنگل‌های حرا باعث شده است که نقش آنها در مقابله با اثرات تغییرات اقلیم بسیار ارزشمند باشد.

3-3.ارزش‌گذاری اقتصادی جنگل‌های حرا

جنگل‌های باارزش حرا که بیشتر در اراضی جزر‌و‌مدی سواحل آب‌های گرم، لب‌شور و شور تشکیل می‌شوند در اغلب مناطق جهان ارزش‌گذاری شده‌اند. به‌عنوان مثال ارزش اقتصادی جنگل‌های حرا در جوامع محلی تایلند بین 27،264 تا 35،921 دلار در هر هکتار تخمین زده شده است [30]. در اندونزی نقش جنگل‌های حرای جزیره بنگکالیس حدود 5/8 میلیون دلار برآورد شده است[31]. میانگین ارزش کل خدمات اکوسیستمی از جنگل‌های در خلیج نیکویا 408 میلیون دلار در سال محاسبه گردید[32 و 33] . در سال 2012 میلادی تحقیقی جامع درباره ارزش اقتصادی جنگل‌های حرا در 145 مکان مختلف انجام شد. نتایج حاکی از آن است که ارزش اقتصادی سالیانه جنگل‌های حرا بین 2,772 دلار تا 80,334 دلار در هکتار متغیر است. میانگین سود حاصل از فعالیت‌های تفرجی و گردشگری در هر هکتار از جنگل‌های حرا 37,927 دلار تخمین زده شده است. این تحقیقات نشان داده که در صورت حفاظت منطقی و درست از جنگل‌های حرا، این امکان وجود دارد که بازدهی در سال به مرز بالای 257,905 دلار هم برسد[34]. در ایران نیز ارزش تفرجگاهی جنگل‌های حرای منطقه حفاظت شده در جنوب استان هرمزگان، سالیانه 2,455 دلار در هکتار و در‌مجموع حدود 20 میلیون دلار در سال برآورد شد[35] و مجموع ارزش اقتصادی کارکردهای غیرمصرفی تالاب بین‌المللی خلیج گواتر و خورباهو حدود 20 میلیون دلار برآورد شد[36]. ارزش بسیاری از کارکردهای حرا تا زمانی که جنگل‌های حراها تخریب نشوند همچنان ناشناخته می‌ماند؛ اما به‌محض نابودی اهمیت حیاتی آنها آشکار می‌شود. لذا به‌منظور رسیدن به راهکار مناسب برای حفاظت، ابتدا شناخت عوامل تخریب طبیعی و انسانی ضروری است.

4. تهدیدها و مخاطرات جنگل‌های حرا

4-1.تهدیدها و مخاطرات جنگل‌های حرا در جهان

جنگل‌های حرا به‌دلیل رشد سریع جمعیت، برنامه‌ریزی ضعیف و توسعه اقتصادی ناهماهنگ در معرض خطر شدید هستند. افزایش مشکلات جنگل‌های در سطح جهان یک مشکل جدی در اکوسیستم‌های ساحلی محسوب ‌می‌شود. متأسفانه این جنگل‌ها تحت‌تأثیر سکونتگاه‌های انسان، آلودگی‌ها، طوفان‌ها و امواج دریا قرار دارند. در جهان بیشترین علت تخریب جنگل‌ها، برداشت و جنگل‌زدایی برای تأمین سوخت و هیزم فعالیت‌های پرورش و میگو و تغییرات کاربری می‌باشد[37]. با‌این‌وجود شرایط منطقه باعث شده است تا تهدیدات جنگل‌ها در مناطق مختلف، متفاوت باشد. بر این اساس تهدیدهای رایج حرا در سطح جهانی در جدول 2 آورده شده است.

جدول 2. تهدیدهای رایج حرا در سطح جهانی[38]

4-2.تهدیدات بوم‌سازگان‌های حرای ایران

مشاهدات میدانی کارشناس مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی نشان‌ می‌دهد که به‌رغم توسعه جنگل‌های حرای دست‌کاشت در برخی از بخش‌های سواحل جنوبی کشور، بخش‌هایی از این بوم‌سازگان‌های حرا در حال تخریب هستند. عوامل تنش‌زای انسانی در کنار پدیده تغییر اقلیم دو عامل اصلی تهدیدکننده سلامت بوم‌سازگان‌های حراست. حراهای ایران در معرض طیف وسیعی از تهدیدات طبیعی و انسانی قرار دارند. مطالعات انجام شده در این زمینه نشان داده‌اند که آلودگی آب، فعالیت‌های انسان‌ساخت، تغییر کاربری، احداث بنادر و اسکله، چرای بی‌رویه دام و برداشت سر‌شاخه‌ها، توسعه آبزی‌پروری، توسعه اراضی کشاورزی، طوفان‌های موسمی، رسوب‌گذاری، افزایش شوری سیلاب‌ها و افزایش سطح آب، ورود پساب‌های سایت پرورش میگو، تردد شناورهای قاچاق سوخت، خشک‌سالی، پهلوگیری قایق‌های صیادی، فعالیت‌های کشاورزی، آلودگی نفتی و گردشگری حرایی، از مهم‌ترین تهدیدهای وارده بر جنگل‌های حرای ایران هستند (39).

آلودگی یکی از مهم‌ترین تهدیدات جنگل‌های حرا در ایران است. آلودگی‌های نفتی و صنایع مرتبط با آن بخش مهمی از این تهدیدات را تشکیل می‌دهند. در خلیج نایبند تأثیرات منفی صنایع نفت، گاز و پتروشیمی را روی سلامت جنگل‌های حرا می‌توان به آسانی مشاهده کرد. در این منطقه برخی درختان به‌طور کامل خشک‌ شده‌اند و درختان باقی مانده نیز نشانه‌هایی از خشک‌شدگی دارند. در منطقه میناب گاهی بنزین و گازوئیلی که توسط برخی افراد به‌طور غیرمجاز جابه‌جا می‌شود، به‌طور خواسته و ناخواسته وارد جنگل‌ها می‌شود و باعث خفگی گیاهان و آسیب‌هایی غیر‌قابل بازگشت به آنها می‌شود. از عوامل آلاینده دیگر می‌توان به فاضلاب‌های انسانی نیز اشاره کرد که اغلب بدون آنکه تصفیه شوند وارد جنگل‌ها می‌شوند. با افزایش میزان پسماندهای دریایی، جنگل‌های حرا به مکانی برای تجمع این پسماندها تبدیل شده است. تجمع این پسماندها عمدتاً ناشی از وجود ریشه هوایی گیاه است که به‌عنوان سدی باعث به دام انداختن پسماندها، قبل از گسترش آنها در محیط‌های دریایی می‌شوند (شکل 9). تجمع پسماندها که معمولاً در جنگل‌ها دارای اندازه بزرگ‌تری هستند، آثار منفی متعددی بر‌جای می‌گذارند. این پسماندها می‌توانند به‌طور مستقیم و غیرمستقیم (خروج مواد سمی) باعث مرگ‌و‌میر موجودات ساکن جنگل‌ها شوند. کیسه‌های پلاستیکی، بطری‌های آب معدنی و ظروف فلزی جزء فراوان‌ترین پسماندها در این جنگل‌ها هستند. با‌این‌وجود شاید فراوان‌ترین نوع پسماند طناب‌های پلاستیکی و بقایای تورهای مونوفیلامنت است که گاهی توسط صیادان در دریا رهاسازی می‌شوند (مشاهدات میدانی). حداقل زمان لازم برای تجزیه این تورها در طبیعت حدود 600 سال است.

یکی از تهدیدات نسبتاً ناشناخته بوم‌سازگان‌های حرا در ایران، بسته شدن دهانه خورهایی است که گیاهان حرا در آن قرار دارند. این اتفاق ناشی از رسوب‌گذاری است که می‌تواند هم علل طبیعی داشته ‌باشد و هم اینکه ناشی از تغییرات در هیدرولوژی منطقه به‌علت ساخت اسکله، جاده و یا استقرار سازه‌های دیگر باشد. بسته شدن دهانه خورها به‌طور واضحی در جنگل‌های خور نایبند قابل مشاهده ‌است (شکل 10). در این شرایط، در زمان مد، آب دریا با سطح شوری کمتر به داخل خور وارد شده و در مقابل، در هنگام جزر، آب با شوری بالا از داخل خور به‌سمت دریا تخلیه می شود. نتیجه وضعیت موجود ماندگاری آب با شوری بالا در پای درختان حراست. وضعیت نامساعدتر زمانی است که آلودگی‌هایی که از طریق ساحل وارد خور شده‌اند به‌دلیل تخلیه نامناسب آب خور، در پای درختان ماندگار خواهند شد و در‌نتیجه سلامت درختان تهدید می‌شود.

شکل 9. به دام افتادن پسماندهای مختلف در ساختار پیچیده ریشه‌ها و درختان

شکل 10. بسته شدن دهانه خور در کنار آلودگی‌های ناشی از صنایع موجود در منطقه، باعث خشک شدن تعداد زیادی از درختان در خلیج نایبند شده است

یکی دیگر از نتایج بسته شدن دهانه خورها، کم شدن سطح گسترش آب در حاشیه خورها در زمان مد است. شکی نیست در این حالت، بعضی از درختان که آب کمتری دریافت می‌کنند خشک خواهند شد. لایروبی منظم دهانه خورها و یا احداث کانال‌های کمکی مهم‌ترین راه‌حل این معضل است. تغییرات اقلیم یکی از عوامل مهم تأثیرگذار بر جنگل‌های حراست.

تغییرات اقلیم به‌طور عمده از طریق افزایش دما، افزایش میزان دی اکسیدکربن اتمسفر، افزایش سطح آب اقیانوس‌ها، تغییر الگوی چرخه‌های اقیانوسی، تغییرات روند بارندگی‌ها و وقوع طوفان‌ها بر سلامت بوم‌سازگان حرا تأثیر می‌گذارند. از بین تمام این عوامل، افزایش نسبی سطح آب دریا، بزرگ‌ترین تهدید برای حراها به‌شمار می‌رود[40] ؛ این درحالی است که تا به امروز اثرات این تهدید نسبت به دخالت‌های انسان ‌مانند تبدیل حراها به مزارع آبزی‌پروری و کشاورزی ناچیز است. افزایش سطح آب دریا یکی از قطعی‌ترین عواقب گرمایش جهانی است که در حال حاضر اتفاق افتاده ‌است. نرخ رسوب‌گذاری در جنگل‌های حرا می‌تواند چگونگی مقابله آنها در برابر تغییرات سطح آب دریا را تعیین کند. اگر نرخ رسوب‌گذاری در حراها با نرخ افزایش سطح آب دریا برابر باشد، جنگل حرا به حیات خود ادامه می‌دهد و در طول این دوره پایدار خواهد بود. ولی اگر نرخ رسوب‌گذاری در حراها کمتر از نرخ افزایش سطح آب دریا باشد، قسمتی از جنگل که به‌سمت دریاست غرقاب شده و از بین خواهد رفت.

تغییر کاربری نیز یکی دیگر از تهدیدات مهم جنگل‌های حرای ایران است. به‌عنوان مثال اسکله سهیلی در شمال جزیره قشم به‌مرور زمان از کاربری ماهیگیری به کاربری چند‌منظوره گردشگری تبدیل شده است. به‌علت منافع گردشگری، شورای روستای سهیلی نسبت به توسعه سایت گردشگری و ایجاد زیر‌ساخت‌ها برای گردشگران ازجمله رستوران، فروشگاه، آلاچیق اقدام کرده است که مدارکی مبنی‌بر صدور مجوز برای برخی از آنها از‌سوی اداره کل حفاظت محیط زیست استان هرمزگان در دست نیست. همچنین در سنوات گذشته روند تغییر کاربری اراضی و دست‌اندازی به بستر تالابی منطقه و قطع درختان و پر کردن مسیرهای و محل‌های عبور آب بین جزایر صورت گرفته و متأسفانه این روند تاکنون ادامه داشته است (شکل 11)؛ به‌طوری‌که در دو سال اخیر بخش دیگری از اراضی جنگلی تالابی با خاک پر و عرصه دیگری به سایت گردشگری سهیلی اضافه شده است.

شکل 11. تخریب جنگل‌ها و خشکاندن دریا در محدوده واجد جنگل‌های حرا

با توجه به بررسی‌های انجام شده از تصاویر ماهواره‌ای مشخص شده در اطراف سایت گردشگری در محل فعلی آلاچیق‌ها نیز تغییر کاربری صورت گرفته که نحوه انجام آن و مجوزهای صادره باید بررسی شود (اشکال 12 و 13). براساس تحقیقات و گفت‌وگوی انجام شده با کارشناسان اداره محیط زیست استان هرمزگان، علت اصلی تخریب زیستگاه قشم، چرای شتر (تخریب از سمت خشکی) و احداث جاده ساحلی و اسکله و نیز تغییر کاربری در منطقه می‌باشد.

شکل 12. توسعه اسکله روستای سهیلی با خشک کردن دریا و ساخت‌و‌ساز بدون اخذ مجوز از اداره کل سازمان حفاظت محیط زیست استان هرمزگان (حدفاصل سال‌های 1394 تا 1402)

شکل 13. ساخت‌وساز غیرمجاز در منطقه حفاظت شده جنگل‌های ما‌نگروی روستای سهیلی (حدفاصل سال‌های 1394 الی 1402)

همان‌گونه که در اشکال 12 و 13 قابل مشاهده می‌باشد ساخت‌و‌سازهای انجام گرفته در کمتر از یک دهه، به‌عنوان یک دخالت انسانی مخرب، زیست‌بوم‌گان حرایی کشور را با تهدید جدی روبه‌رو ساخته‌ است. براساس آنچه به آن اشاره شد لازم است تا با درنظر گرفتن معیشت بومیان منطقه، بهره‌برداری پایدار از مواهب و منابع طبیعی در نظر گرفته شده و از تخریب این نعمات خدادادی اجتناب شود.

5.احیا و بازسازی جنگل‌های حرا

با توجه به اهمیت ویژه جنگل‌های حرا در جهان و ایران، در حال حاضر طیف وسیعی از تلاش‌های حفاظتی برای حفاظت از این اکوسیستم‌های حیاتی در حال انجام است. یکی از مهم‌ترین اقدامات حفاظتی، ایجاد مناطق حفاظت شده برای جنگل‌های حراست. این مناطق حفاظت شده می‌تواند سبب کاهش تخریب زیستگاه شود و پناهگاهی امن برای طیف متنوعی از گونه‌ها فراهم کند. اگرچه جهت حفاظت بیشتر این مناطق و نیز ارتقای سطح حفاظتی، لازم است رویشگاه‌های حرا به پارک ملی تبدیل شوند. یکی دیگر از اقدامات مهم حفاظتی، احیای اکوسیستم‌های تخریب شده است. این شامل کاشت مجدد درختان در مناطقی است که جنگل‌ها از بین رفته‌اند و به آنها اجازه می‌دهد تا بازیابی شوند و زیستگاهی برای طیف وسیعی از گونه‌ها فراهم شود. در مطالعه انجام شده بر توسعه و احیای جنگل حرا در نوار ساحلی استان بوشهر (شمال خلیج فارس) نشان داده شد که جنگل‌های حرای مورد مطالعه نیاز فوری به توسعه و احیا دارند، اساساً چهار رویکرد برای برنامه احیای مناطق حرایی تخریب شده وجود دارد [41] که شامل موارد زیر می‌باشند:

1. احیای هیدرولوژیک بدون کاشت حرا،
2. احیای هیدرولوژیک با کاشت حرا،
3. کاشت حرا بدون در نظر گرفتن هیدرولوژی،
4. رفع تهدیدات و استرس‌هایی همانند چرای بیش از حد دام و قطع بیش از حد درختان [42] .

بنابراین احیا و بازسازی جنگل‌های حرا می‌تواند به‌صورت مراحل زیر عملی شود:

الف) تهیه برنامه مدیریت بازسازی مناطق حرایی توسط دست‌اندرکاران و تأمین بودجه مورد نیاز،

ب) فراهم کردن امکانات زیر‌بنایی کشت نهال‌های حرا با توجه به جمعیت‌های بومی برای هر ناحیه جهت بازسازی،

ج) برنامه آگاهی‌رسانی جوامع محلی و دخیل کردن آنان در چنین برنامه‌هایی، که هم‌اکنون در شهر تالابی بندر خمیر و شهر بافت جزیره قشم به‌خوبی در حال اجرا و تجربه‌اندوزی است،

د) اعمال برنامه پایش پس از اجرای برنامه‌های بازسازی.

6.نتیجه‌گیری و پیشنهادها

امروزه عوامل تنش‌زای انسانی در کنار تغییرات اقلیم، سلامت بوم‌سازگان‌های حرا را تحت‌تأثیر قرار داده‌اند. فقط طی 50 سال گذشته حدود 35 تا 50 درصد از سطح پوشش جنگل‌های حرا در جهان کاهش یافته ‌است. از بین رفتن این جنگل‌ها نه‌تنها باعث از بین رفتن بسیاری از کارکردهای طبیعی و منافع بهره‌برداری این بوم‌سازگان برای انسان خواهد شد، بلکه حیات و بقای گونه‌های جانوری و گیاهی وابسته به آنها را در معرض خطر قرار می‌دهد. از‌این‌رو تلاش برای حفظ این جنگل‌ها، کنترل عوامل تخریب، احیای بخش‌های از بین رفته با کاشت دوباره نهال به روش‌های علمی و آگاهی بخشی عمومی در مورد اهمیت آنها باید در رأس برنامه‌های مدیریتی موجود قرار گیرد. ضرورت برنامه‌ریزی و مدیریت در مناطق ساحلی، به‌مراتب بیش از مناطق خشکی است، زیرا زیستگاه‌های ساحلی و به‌ویژه جنگل‌های حرا به سبب موقعیت ویژه اکولوژیک و غنای زیستی بالا آسیب‌پذیری و حساسیت بیشتری دارند. آگاهی از چنین اهمیتی سبب شده است تلاش روزافزون در اقصی‌نقاط جهان برای حفاظت و احیای جنگل‌های حرا به‌کار بسته شود. ارزش بسیاری از کارکردهای حرا تا زمانی که جنگل‌های حراها تخریب نشوند همچنان ناشناخته می‌ماند؛ اما به‌محض نابودی اهمیت حیاتی آنها آشکار می‌شود. برای رسیدن به راهکار مناسب برای حفاظت، ابتدا شناخت عوامل تخریب طبیعی و انسانی ضروری است. مقایسه نتایج به‌دست آمده در تحقیقات پژوهشگران در نقاط مختلف دنیا نشان‌ می‌دهد عوامل تخریب جنگل‌های حرا در موقعیت‌های جغرافیایی مختلف، متفاوت است. برخی نتایج نشان داده‌اند که در کل دو روند طبیعی و غیرطبیعی در زمینه تخریب جنگل‌های حرا وجود دارد. اگرچه روند طبیعی بسیار کند اتفاق می‌افتد، ولی اثر شدید تخریب انسانی در این زیستگاه‌ها مشهود است و با ادامه این روند چشم‌انداز مناسبی برای حفظ این جنگل‌ها قابل‌تصور نیست. آنچه مسلم است تغییر در برنامه‌ها و مدیریت توسعه در منطقه، نقش بسزایی در کند شدن روند تخریب خواهد داشت. نتایج این بررسی به‌خوبی مشخص می‌کند که اگر عوامل تخریب انسانی مانند تغییر کاربری و ساخت‌و‌سازهای غیرمجاز کنترل شوند، روند تخریب بسیار کند خواهد شد؛ زیرا اثر عوامل تخریب انسانی بسیار شدیدتر از عوامل طبیعی است. مدیریت پسماندها، کاهش آلودگی‌های نفتی ناشی از تردد و توقف شناورهای خصوصاً سنتی و صیادی در خورهای دارای درختان حرا، قاچاق نفت در مناطق حرایی و کاهش آلودگی‌های شهری که به داخل دریا و درون جنگل‌های حرا راه می‌یابند، از اقدامات اساسی در زمینه کاهش تخریب این جنگل‌های با‌ارزش هستند. در نظر گرفتن جوانب زیست‌محیطی در پروژه‌های توسعه‌ای در محدوده این درختان نقش بسزایی در کاهش تخریب دارد. لذا بهبود عملکرد دولت و مؤسسات اقتصادی وابسته به آن مانند شرکت‌های خصولتی و دولتی بسیار مهم است، زیرا مهم‌ترین عوامل تخریب یا مستقیماً ناشی از عملکرد ضعیف ارگان‌های دولتی است و یا ناشی از عدم کارایی نهادهای ذی‌ربط است. در این راستا پیشنهادهایی به‌شرح ذیل ارائه می‌شود:

6-1.تقویت عملکرد دستگاه‌های متولی نظارت و برخوردهای قانونی و بازدارنده از طرف متولیان امر

• تقویت بازرسی و نظارت بر عملکرد دستگاه‌های متولی و توقف فعالیت‌های تغییر کاربری و ساخت‌و‌سازهای غیرمجاز در مناطق حرایی توسط سازمان حفاظت محیط زیست،
• با توجه به این موضوع که کلیه نواحی و زیستگاه‌های دارای درختان حرا حفاظت شده، اعلام شده و مورد حمایت و حفاظت سازمان حفاظت محیط زیست و دیگر متولیان مربوطه قرار دارند؛ و همچنین بر‌طبق دیگر اسناد بالادستی و مصوبات قانونی مجلس نظیر طرح «مدیریت یکپارچه مناطق ساحلی کشور» -ICZM- با تولی‌گری سازمان بنادر و دریانوردی کشور و مصوبه شورای عالی شهرسازی و معماری ایران، کاربری چنین مناطقی صرفاً حفاظتی و بعضاً با گردشگری مطلوب تعریف و اجرایی شده است. از‌این‌رو لازم است برخوردهای قانونی و بازدارنده از طرف متولیان امر و خصوصاً قوه قضائیه در‌خصوص ساخت‌و‌ساز انجام شده در درون و حریم این مناطق به عمل آمده و از تجاوز خاطیان جلوگیری شود.

6-2.رفع تزاحم و تداخل وظایف و ایجاد وحدت فرماندهی و مدیریت یکپارچه در زمینه حفاظت از محیط زیست در پهنه سرزمین ازجمله مناطق آزاد تجاری، صنعتی و ویژه اقتصادی

• بر‌طبق ماده (22) لایحه برنامه هفتم پیشرفت کشور که به تصویب مجلس شورای اسلامی نیز رسیده است، سازمان حفاظت محیط زیست موظف است نسبت به ارزیابی اثرات زیست‌محیطی کلیه طرح (پروژه)‌های بزرگ جدید و طرح‌های توسعه‌ای بزرگ که توسط دستگاه‌های اجرایی، بخش‌های خصوصی، تعاونی و مؤسسات و نهادهای عمومی غیر‌دولتی در پهنه سرزمین ازجمله مناطق آزاد تجاری، صنعتی و ویژه اقتصادی اجرایی می‌شود، قبل از اجرا و براساس شاخص‌ها، ضوابط و معیارهای زیست‌محیطی که به تصویب شورای عالی حفاظت محیط زیست می‌رسد، اقدام کند. از سویی دیگر بر اساس ماده (13) «قانون حفاظت از خاک» مصوب سال 1398 و تبصره ذیل آن، بهره برداران واحدهای تولیدی، صنعتی خدماتی و معدنی که در مناطق آزاد تجاری-صنعتی و ویژه اقتصادی و شهرک ها و نواحی صنعتی فعالیت می کنند همانند سایر پهنه سرزمینی موظف به رعایت قانون بوده و مدیران سازمان های مناطق آزاد تجاری-صنعتی و ویژه اقتصادی و شهرکها و نواحی صنعتی موظفند در مواردی که آلودگی و تخریب خاک از سوی سازمان حفاظت محیط زیست و یا وزارت جهاد کشاورزی به آنها اعلام می شود، آلودگی و تخریب را در چارچوب مفاد قانون برطرف نموده و گزارش اقدامات را حسب مورد به سازمان حفاظت محیط زیست و یا وزارت جهاد کشاورزی ارسال کنند. براساس این می‌توان عنوان کرد که متولی قانونی حفظ و حراست از محیط زیست در کل پهنه سرزمینی سازمان حفاظت محیط زیست است. با توجه به اینکه امر توسعه متضمن رعایت موازین و جنبه‌های زیست‌محیطی است، لذا پیشنهاد می‌شود که حفاظت چنین اکوسیستم‌هایی در مناطق آزاد، تحت نظارت مستقیم سازمان حفاظت محیط زیست قرار گیرد تا امکان اعمال مدیریت بهینه‌تر و پایداری سرزمین حفظ شود. بدیهی است در این خصوص هماهنگی‌های لازم با مناطق آزاد به عمل خواهد آمد.

6-3.فراهم‌سازی الزامات و همکاری بین‌دستگاهی به‌منظور بهره‌برداری پایدار از جنگل‌های حرای کشور و استفاده حداکثری از ظرفیت حفاظت مردمی از محیط زیست

• با ایجاد یک کارگروه تخصصی با حضور کارشناسان نهادهای ذی‌ربط از‌جمله سازمان حفاظت محیط زیست، سازمان شیلات و مؤسسه تحقیقات علوم شیلاتی، مؤسسه تحقیقات جنگل‌ها و مراتع کشور، سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور، دادستانی کل کشور، دانشگاه‌ها، وزارت میراث فرهنگی و گردشگری، سازمان بنادر و دریانوردی، وزارت نیرو، وزارت نفت، دریابانی و مناطق آزاد؛ و همچنین نهادهای اجتماعی ذی‌ربط و ذی‌نفع مانند اتحادیه‌ها و تعاونی‌های صیادی و گردشگری بومی و شورای‌های روستایی و شهری مناطق حرایی، در امر مدیریت بهینه و بهره‌برداری پایدار مناطق حرایی، هماهنگی‌ها و تعاملات درون و بین‌سازمانی و نهادی و ایجاد انسجام بین بخش‌های مختلف به عمل آید.

وظایف پیشنهادی کارگروه

1. تهیه و تدوین ضوابط و دستورالعمل‌های مرتبط با بهره‌برداری پایدار از جنگل‌های حرای کشور در حوزه‌هایی نظیر گردشگری، صید و صیادی، چرای دام و... ،
2. پایش روند احیا و توسعه جنگل‌های حرای کشور،
3. بررسی گزارش‌های تخریب و دست‌اندازی‌های به جنگل‌های حرای کشور،
4. تعیین رئوس محتوای آموزش لازم جهت ارتقای دانش و فرهنگ عمومی در حوزه بهره‌برداری پایدار،
5. رفع موانع، تداخل و تزاحم وظایف بین‌دستگاهی جهت ایجاد هماهنگی‌های بیشتر.

6-4.پایش مداوم، پژوهش‌های مستمر و ارائه گزارش از اقدامات انجام شده در جنگل‌های حرا

• بر‌طبق پایش‌ها و رصد‌های ماهواره‌ای اخیر، مشخص شده ‌است برنامه‌های گسترش رویشگاه‌های مانگرو در حال انجام است. این گسترش باید با توجه به مبانی علمی و به‌صورت ضابطه‌مند از طرف سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور نظارت و پایش شود تا از انحطاط ژنتیکی و ناپایداری کاشت محیطی جمعیت‌های آنان اجتناب شود،
• پایش سالیانه و گزارش‌گیری اقدامات انجام شده در‌خصوص حفاظت، احیا و توسعه جنگل‌های حرا توسط سازمان‌های متولی و با همکاری جوامع محلی، خصوصاً پایش مداوم تغییرات وسعت جنگل‌ها و همچنین بررسی روند توسعه و دخالت‌های مستقیم انسان در نواحی ساحلی جهت آشکار‌سازی روند تغییرات این جنگل‌ها و پیش‌بینی تغییرات آینده آنها به‌منظور اتخاذ سیاست‌های مناسب جهت جلوگیری از روند نابودی مناطق حرایی انجام شود،
• انجام تحقیقات و پژوهش‌های مستمر در‌خصوص تهیه چک‌لیست و وضعیت آبزیان و موجودات مناطق حرایی توسط سازمان شیلات ایران و سازمان حفاظت محیط زیست، آشکارسازی خدمات اکوسیستمی جنگل‌های حرا در کشور از‌جمله آبزیان اقتصادی و ارزش‌گذاری آنها توسط سازمان حفاظت محیط زیست،
• تعیین پایگاه داده و اطلاعات مرتبط از وضعیت کمّی و کیفی جنگل‌های حرا براساس شاخص‌های جایگاه حفاظتی سازمان‌های بین‌المللی انجام شود.

6-5.برنامه‌ریزی جهت ارتقای سطح آگاهی مردم بومی اجرای طرح‌های حفاظت از طریق مشارکت جوامع محلی توسط سازمان حفاظت محیط زیست

• برنامه‌ریزی جهت ارتقای سطح آگاهی و دانش مردم بومی منطقه از طریق برگزاری دوره‌های آموزشی و ترویجی مناسب انجام و یا تقویت شود و از توان و تجربیات ارزشمند این جوامع و یا دیگر تشکل‌های مردم‌نهاد و کارشناسی و فضای مجازی علاقه‌مند و فعال در مدیریت حفاظتی این مناطق بهره‌مند شد،
• تشویق مشارکت مردم در سازمان‌های مردم‌نهاد برای حفاظت از این اکوسیستم‌ها به صور مختلف ازجمله، کنترل عوامل تخریب، احیا و بازسازی مناطق آسیب‌دیده، تخریب شده و یا رها شده در اثر اعمال انسانی و یا پایش سلامت این اکوسیستم مهم دریایی.

6-6.حفاظت، غنی‌سازی و توسعه عرصه جنگل‌های حرای کشور با تأکید بر بهره‌گیری از ظرفیت بخش خصوصی توسط سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور

• پیگیری‌های لازم به‌منظور ایفای مسئولیت‌های اجتماعی و تأمین اعتبار مورد نیاز برای اجرای طرح‌های حفاظت، احیا و توسعه زیستگاه‌های طبیعی با مشارکت جوامع محلی، بانک‌ها (به‌ویژه بانکداری سبز در بانک کشاورزی)، مؤسسه‌های اعتباری و بخش صنعت به عمل آید.

6-7.ارتقای سطح حفاظتی رویشگاه‌های حرا به سطح پارک ملی

• براساس تعریف ارائه شده توسط سازمان حفاظت محیط زیست، «پارک ملی» به مناطق طبیعی به نسبت وسیع و دارای ویژگی‌های خاص و اهمیت ملی به‌لحاظ زمین‌شناسی، بوم‌شناسی، جغرافیای زیستی و چشم‌انداز اطلاق می‌شود که با هدف‌های حفظ وضعیت زیستی و طبیعی، بهبود جمعیت گونه‌های جانوری و رویشگاه‌های گیاهی و همچنین بهره‌برداری تفرجی به‌عنوان پارک ملی انتخاب می‌شوند. پارک‌های ملی محل‌های مناسبی برای فعالیت‌های آموزشی، پژوهشی و گردشگری در طبیعت به‌شمار می‌آیند. به‌منظور حفاظت بنیادی از تنوع زیستی، ذخایر ژنتیکی، یکپارچگی بوم‌شناسی و چشم‌اندازها، فعالیت‌های مرتبط با بهره‌برداری‌های مصرفی و مسکونی در این مناطق مجاز نیست. به همین دلیل، برای پارک‌های ملی پشتوانه قانونی حفاظتی مستحکم‌تری نسبت به سایر مناطق حفاظت شده پیش‌بینی شده است. بر این اساس و با توجه به اهمیت رویشگاه‌های حرایی در کشور پیشنهاد می‌شود تا براساس ماده (3) قانون حفاظت و بهسازی محیط زیست مصوب سال 1353، شورای عالی حفاظت محیط زیست با رعایت مفاد ماده (27) قانون شکار همچنین قوانین و مقررات مربوط به سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری کشور و کسب موافقت از و‌زاری جهاد کشاورزی و اقتصاد نسبت به اعلام رویشگاه‌های حرای کشور به‌عنوان پارک ملی اقدام کند.