خلاصه مدیریتی

بیان/ شرح مسئله

این گزارش در قالب بررسی زنجیره‌های فلزی اولویت‌دار کشور، مندرج در برنامه هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران تعریف شده است. در چارچوب رویکرد توسعه زنجیره ارزش و اهمیت آن برای اقتصاد ملی می‌توان زنجیره مس را به‌عنوان یکی از اولویت‌های کشور در بخش معدن و صنایع معدنی معرفی نمود. وجود ذخایر قابل‌توجه، مصرف نسبتاً پایین انرژی و بازارهای جهانی رو به‌ رشد از‌جمله مهم‌ترین دلایلی است که می‌توان بر این ادعا اقامه کرد. از طرفی دیگر، بررسی متوسط قیمت‌های تجارت جهانی محصولات مس نشان می‌دهد محصولات صنایع پایین‌دستی این فلز (مانند مفتول و سیم)، از‌آنجا‌که حاصل تغییر شکل کاتد مس است، ارزش‌افزوده چندانی تولید نمی‌کند. در حال حاضر تأمین مواد اولیه صنایع پایین‌دست (کاتد مس) گلوگاهی برای توسعه صنایع پایین‌دست نبوده و در صورت سرمایه‌گذاری به‌منظور افزایش تولید کاتد، این میزان باید به بازارهای خارجی عرضه شود. بیشترین ارزش‌افزوده تولید شده در محصولات مورد استفاده در صنایع پیشرفته است که بیشتر توسط خود شرکت‌ها یا زنجیره‌های تأمین آنها تولید می‌شود. از‌این‌رو در سال‌های اخیر کشور نتوانسته از این مزیت‌ها جهت تکمیل زنجیره ارزش و افزایش درآمدهای ملی ناشی از آن اقدامی انجام دهد که بررسی دلایل آن هدف اصلی این گزارش است.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

• مهم‌ترین علل اولویت‌گذاری صنعت مس در کشور عبارتند از:

1. ذخایر معدنی موجود: ایران از دیرباز به‌عنوان یکی از پتانسیل‌های مهم اقتصادی مس پورفیری در دنیا شناخته شده است و از نظر مس‌زایی در بهترین شرایط کانی‌زایی (واقع شدن در منطقه کوه‌زایی آلپ- هیمالیا) قرار گرفته است. مجموع ذخایر اقتصادی مس در جهان حدود 880 میلیون تن (معادل محتوی مس)، برآورد می‌شود که ایران با 54 میلیون تن ذخیره، 6 درصد آن را در اختیار دارد. همچنین ایران در بین کشور‌های تولید‌کننده مس با سهم 2 درصدی از تولید جهانی در جایگاه پانزدهم قرار گرفته است. بر‌اساس بررسی‌های انجام ‌شده معادن مس در کشور دارای مقیاس تولید متوسط و بزرگ است که نسبت به سایر معادن کشور وضعیت بهتری از نظر هزینه‌های تمام شده و میزان تولید دارند.

در اختیار داشتن منابع اولیه مس، برای تولید محصولات با ارزش‌افزوده بالا یک مزیت نسبی محسوب‌ می‌شود؛ با‌این‌حال آمار تجارت جهانی نشان می‌دهد عدم دسترسی به این منابع، محدود‌کننده نیست؛ کشورهایی مانند ژاپن، کره جنوبی و آلمان به‌رغم محدودیت در منابع اولیه معدنی مس، از تولیدکنندگان بزرگ محصولات مسی در دنیا به‌شمار می‌روند.

2. مصرف رو به‌ رشد جهانی: فلز مس، پس از فولاد و آلومینیوم، سومین فلز پر‌مصرف دنیا به‌لحاظ تناژ و دومین فلز دنیا به‌لحاظ ارزش محسوب ‌می‌شود. اهمیت ویژه فلز مس از آنجا مشخص‌تر می‌شود که این فلز یکی از 5 عنصر فلزی مورد استفاده در فرایندهای کم‌کربن است. اهداف جهانی تعریف شده در حوزه حذف انتشار کربن تا سال 2050، مهم‌ترین روندی است که مصرف فلز مس را در سال‌های پیش‌رو تحت‌تأثیر قرار می‌دهد.

افزایش شکاف میان عرضه و تقاضای جهانی و رشد قابل‌توجه مصرف مس در دنیا در کنار عدم اکتشاف معادن بزرگ جدید به‌دلیل اتمام ذخایر سطحی و هزینه‌های زیاد اکتشاف و کاهش عیار معادن بزرگ مس نشان‌دهنده پر‌رونق بودن بازار مس و تقاضای بالا برای کنسانتره و کاتد مس است. اختلاف قابل‌توجه میان عرضه و تقاضای مس، که به‌نظر می‌رسد از میانه دهه جاری میلادی آغاز شود، عواقب تأثیرگذاری بر اقتصاد جهانی خواهد داشت و از طرفی برنامه زمان‌بندی دستیابی به اهداف انتشار کربن صفر تا سال 2050 را غیردقیق خواهد کرد.

3. مصرف پایین انرژی: به‌منظور بررسی بلند‌مدت صنعت مس در کشور، میزان انرژی مصرفی در این صنعت باید بررسی شود؛ چراکه کشور در سال‌های اخیر با مشکل ناترازی میان تولید و مصرف در انواع حامل‌های انرژی (مانند برق و گاز طبیعی) روبه‌رو است. بر‌اساس داده‌های موجود، تولید مس نسبت به برخی از صنایع مانند آلومینیوم و نیکل میزان انرژی کمتری مصرف می‌کند و حدود 30 تا 60 مگاژول به‌ازای هر تن می‌باشد؛ در‌واقع می‌توان اظهار داشت که این صنعت انرژی کمی نسبت به سایر صنایع معدنی مصرف می‌کند.

• اهمیت تجارت بین‌المللی مواد خام در زنجیره فلز مس

عمده تجارت جهان در حوزه مس به مواد نیمه‌خام (کاتد، قراضه، آند) با حدود 70 درصد‌‌‌ از تجارت کل زنجیره (140 میلیارد دلار) در سال تعلق دارد. به این معنا که محصولات میان‌دست و پایین‌دست مورد نیاز کشورها معمولاً با خرید این مواد اولیه، مصارف و نیاز داخل کشور خود را تولید می‌کنند. با توجه به نوسانات شدید قیمت مس در کوتاه‌مدت و به‌دنبال آن نامتعادل شدن تقاضا و سفارش‌های مشتریان پایین‌دستی و درنهایت کاهش سودآوری واحدهای تولید محصولات میان‌دست زنجیره مس، بیشتر تجارت در بالادست و با هدف توسعه زنجیره برای تولید محصولات با فناوری پیشرفته صورت‌ می‌گیرد.

• سیاست تأمین ماده اولیه ارزان برای توسعه زنجیره مس در کشور

مهم‌ترین سیاست دولت‌ها در ایران برای توسعه زنجیره ارزش صنعت مس، ارائه ماده اولیه (کاتد مس)، به این صنایع با قیمتی ارزان بوده است. این در‌حالی است که به‌نظر می‌رسد این سیاست صرفاً باعث رشد مجوزهای بهره‌برداری واحدها و تولید محصولاتی با ارزش‌افزوده پایین شده است.

• ضرورت پرهیز از تعریف اهداف غیر‌واقع‌بینانه برای بالادست زنجیره

در حال حاضر تأمین مواد اولیه صنایع پایین‌دست (کاتد مس) گلوگاهی برای توسعه صنایع پایین‌دست نیست. از‌این‌رو باید از تعریف اهداف خوش‌بینانه برای این صنعت، با توجه به ارزبری قابل‌توجه توسعه بالا‌دست، اجتناب کرد.

بر‌اساس بررسی‌های صورت‌ گرفته سیاست توسعه زنجیره ارزش مس در کشور با نگاه به ذخایر معدنی کشور، که مهم‌ترین اقدام آن تأمین کاتد مورد نیاز واحدهای صنعتی با قیمت ارزان است، با شکست مواجه شده است. همچنین در حال حاضر و با توجه به سرمایه‌گذاری‌های سنگین انجام ‌شده، تأمین مواد اولیه چالش جدی برای توسعه این زنجیره در میان‌مدت ایجاد نخواهد کرد و در صورت سرمایه‌گذاری به‌منظور افزایش تولید کاتد، این میزان باید به بازارهای خارجی عرضه شود.

۱.مقدمه

تکمیل زنجیره‌های ارزش یکی از رویکردهایی است که می‌تواند در دستیابی به رشد اقتصادی و افزایش بنیه تولیدی اقتصاد مؤثر باشد. به‌بیان ساده زنجیره ارزش استفاده از مجموعه منابع، فعالیت، مدیریت و دانش به‌شکلی است که نهاده اولیه را به کالای نهایی دارای ارزش برای متقاضیان تبدیل کند؛ حال این فرایند به‌گونه‌ای انجام‌ می‌شود که محصول و خروجی آن ارزش بالاتری نسبت به‌کل فرایند ایجاد آن داشته‌ باشد. موضوع این سری گزارش، آسیب‌شناسی زنجیره‌های فلزی کشور با توجه به اهداف کمّی و سنجه‌های عملکردی پیش‌بینی شده برای وزارت صنعت، معدن و تجارت در ماده (47) قانون برنامه هفتم پیشرفت جمهوری اسلامی ایران، شامل مس، فولاد، آلومینیوم سرب، روی، طلا و عناصر نادر خاکی است.

در این چارچوب می‌توان زنجیره مس را به‌عنوان یکی از اولویت‌های کشور در بخش معدن و صنایع معدنی معرفی نمود. وجود ذخایر قابل‌توجه، مصرف نسبتاً پایین انرژی و بازارهای جهانی رو‌ به ‌رشد از‌جمله مهم‌ترین دلایل جهت اثبات این ادعا می‌باشد. این در‌حالی است که توسعه این زنجیره می‌تواند موجب توسعه تعداد زیادی از صنایع در کشور شود؛ صنایع پایین‌دستی که مصرف‌کننده مس و آلیاژهای آن بر صنایع زیادی تأثیر‌گذار است که از آن جمله می‌توان به صنایعی همچون سیم و کابل برق، سیم و کابل ساختمانی، خطوط توزیع نیرو، سیم‌پیچ‌ها، سیم و کابل‌های مخابراتی، کابل‌های انتقال و توزیع نیرو، سیم‌ها و کابل‌های اتومبیل، لوله و شیرآلات مسی، رادیاتورها، ظروف مسی، انواع میله و تسمه مسی اشاره کرد. از‌سوی‌دیگر با توجه به اهداف کشورهای متعدد در جهان مبنی‌بر قطع انتشار کربن، بنابر پیش‌بینی‌های انجام گرفته مصرف مس به‌طور مداوم افزایش خواهد یافت. با‌این‌وجود در سال‌های اخیر کشور نتوانسته از این مزیت‌ها جهت تکمیل زنجیره ارزش و افزایش درآمدهای ملی ناشی از آن اقدامی انجام دهد؛ لذا بررسی علل عدم توفیق در توسعه این زنجیره مهم‌ترین ضرورت انجام این پژوهش است. لازم به ذکر است پژوهش حاضر اولین گزارش با این موضوع در مرکز پژوهش‌های مجلس است. حال که کشور در آستانه تصویب قانون برنامه هفتم توسعه قرار گرفته است، به‌نظر می‌رسد باید صنعت مس را به‌عنوان اولویت توسعه بخش معدن و صنایع معدنی مشخص و نسبت به رفع موانع توسعه آن اقدام کرد.

به‌منظور بررسی علل عدم توسعه زنجیره ارزش مس در کشور، در این گزارش ابتدا به ابعاد مختلف اهمیت زنجیره مس در کشور (از نظر ذخایر، بازارهای جهانی و مصرف انرژی) پرداخته می‌شود. پس از آن در قالب بررسی ساختار تجارت جهانی محصولات زنجیره مس و وضعیت صنایع پایین‌دست مس در کشور، به بحث، بررسی و تبیین علل عدم توسعه صنایع پایین‌دست این زنجیره پرداخته می‌شود.

2.زنجیره ارزش مس

مس تولیدی در جهان عمدتاً از سه منبع کانی‌های سولفیدی، اکسیدی و بازیافت قراضه مس تأمین می‌شود. مس خالص به‌دست آمده از کانی‌های سولفیدی طی مراحل تغلیظ، گداز و تصفیه (پیرو‌متالورژی)[1] تولید می‌شود. مس همچنین در مقادیر کمتری به‌صورت ترکیبات اکسید شده موجود است؛ مس موجود در این ترکیبات معدنی معمولاً طی مراحل لیچینگ، استخراج حلالی و الکترووینینگ (هیدرو‌متالورژی)[2] مورد استحصال قرار می‌گیرد. سومین منبع اصلی تولید مس، قراضه و آلیاژهای مس است. پس از تولید مس خالص، فرایندهای شکل‌دهی مس را به‌شکل ورق، پروفیل، سیم، لوله و ... در‌می‌آورند. شکل 1 نمایی از زنجیره تولید مس را نشان می‌دهد.

شکل 1. نمایی از زنجیره تولید مس

Source: Innovation and Competitiveness in the Copper Mining Global Value Chain "Developing Local Suppliers in Peru" [1].

سیم و کابل اساسی‌ترین محصول مسی در جهان است. مفتول مسی ماده اولیه تولید انواع مختلف سیم و کابل و عنصر اصلی در شبکه‌های انتقال برق، الکتروموتورها، ترانس‌های الکتریکی، صنعت مخابرات، انتقال داده و تجهیزات الکتریکی وسایل ‌نقلیه مانند خودروها، قطارها و لوکوموتیوها، هواپیماها و کشتی‌هاست.

زنجیره تولید مس را می‌توان به سه بخش تقسیم نمود [1]:

1. بالادست: تولید از معادن، کنسانتره‌سازی، تولید آند و کاتد و اعمال روش هیدرو‌متالورژی بر منابع اکسیدی،
2. میان‌دست: محصولاتی مانند مفتول، سیم و ... که از کاتد و قراضه مسی ساخته می‌شود،
3. پایین‌دست: استفاده از محصولات تولید شده میان‌دست در صنایع مختلفی همچون حمل‌و‌نقل، خودرو، زیرساخت و ... .

2-1. بررسی قیمت‌ها در زنجیره ارزش مس

با بررسی متوسط قیمت‌های تجارت جهانی محصولات مس، نمودار1 به‌دست می‌آید. در این نمودار نشان داده شده است که صنایع پایین‌دست نظیر فویل، میخ، زنجیر، پرچ، توری، پودر مس و ... با قیمتی در محدوده 10,000 تا 90,000 دلار بر تن به فروش می‌رسد. صنایع میان‌دستی شامل محصولاتی مانند سیم و مفتول، صفحه، ورق، نوار و لوله مسی در محدوده قیمتی 9,000 تا 13,000 دلار بر تن قرار داشته و محصولات بالادستی شامل مات مس، مس تصفیه ‌شده، کاتد و مس آند تصفیه نشده الکترولیتی در محدوده قیمتی 4000 تا 9,000 دلار بر تن به فروش می‌رسد. گرچه قیمت محصولات بالادست مس پایین‌تر است، اما بیش از 80 (در ادامه گزارش به این مورد اشاره خواهد شد) درصد از سهم تجارت جهانی را شامل می‌شود.

نمودار1. قیمت متوسط واردات جهانی محصولات بالا، میان و پایین‌دستی زنجیره ارزش مس

Source: TRADE MAP, 2023 [2].

عمده مصرف مس به‌دلیل خاصیت رسانایی آن می‌باشد. صنایع اصلی مصرف‌کننده مس شامل ساخت‌و‌ساز، تجهیزات الکتریکی و الکترونیکی، صنعت برق، حمل‌و‌نقل، ماشین‌سازی و تولید تجهیزات مختلف و کالاهای مصرفی است. به‌غیر از ساخت‌و‌ساز و صنعت برق، محصولات بسیار متنوعی از مس را به‌عنوان یک فلز رسانا استفاده می‌کنند. تنوع بالای کالا‌ها و از طرف دیگر پراکندگی شرکت‌های مصرف‌کننده‌های نهایی مس باعث شده شرکت‌های مصرف‌کننده مس، نیاز خود را با خریدن کاتد مس و تبدیل آن به محصول مصرفی مورد نظر نیاز خود تأمین کنند. همچنین نوسانات شدید قیمتی مس در 20 سال اخیر باعث شده فشار بیشتری به صنایع پایین‌دستی وارد شود؛ به‌نحوی‌که در 20 سال اخیر سهم تجاری بالادست صنعت مس 20 درصد افزایش پیدا کرده است.

در نمودار1 نسبت قیمتی محصولات زنجیره ارزش مس را نسبت به کاتد نمایش می‌دهد. همان‌طور که مشخص است نسبت قیمتی برای محصولات میان‌دست چشمگیر نبوده و عمده افزایش این نسبت برای صنایع پایین‌دستی می‌باشد که سهم کمی از تجارت جهانی در زنجیره ارزش مس دارد. نمودار2 نیز میزان درصد ارزش‌افزوده ایجاد شده در مراحل مختلف زنجیره را به نمایش می‌گذارد. با توجه به این شکل مشخص می‌شود که محصولات صنایع پایین‌دستی، از‌آنجا‌که حاصل تغییر شکل کاتد مس است، ارزش‌افزوده چندانی تولید نمی‌کند. بیشترین ارزش‌افزوده تولید شده در محصولات مورد استفاده در صنایع پیشرفته است که بیشتر توسط خود شرکت‌ها یا زنجیره‌های تأمین آنها تولید می‌شود [3].

نمودار2. مقایسه‌ای میان ارزش‌افزوده ایجاد شده در مراحل مختلف صنعت مس

مأخذ: طرح جامع مس [3].

۳. علل اهمیت زنجیره ارزش مس برای کشور

به‌منظور بررسی ظرفیت توسعه زنجیره مس در کشور، ابعاد مختلف آن نظیر ظرفیت بالادست، پیش‌بینی مصرف آینده جهان و میزان مصرف انرژی آن مورد بحث قرار می‌گیرد.

3-1. وجود ظرفیت در بالا‌دست زنجیره مس کشور

ایران از دیرباز به‌عنوان یکی از پتانسیل‌های مهم اقتصادی مس پورفیری[3] در دنیا شناخته شده است و از نظر مس‌زایی در بهترین شرایط کانی‌زایی (واقع شدن در منطقه کوه‌زایی آلپ- هیمالیا) قرار گرفته است.

مجموع ذخایر اقتصادی مس در جهان حدود 880 میلیون تن (معادل محتوی مس)، برآورد می‌شود. طبق نمودار3 کشور شیلی با 200 میلیون تن ذخیره (22 درصد) در رده نخست و پس از آن به‌ترتیب استرالیا با 93 میلیون تن (10 درصد)، پرو با 77 میلیون تن (8 درصد)، روسیه با 62 میلیون تن (7 درصد)، ایران با 54 میلیون تن (6 درصد)، مکزیک با 53 میلیون تن (6 درصد) و آمریکا با 48 میلیون تن (5 درصد) در جایگاه‌های بعدی قرار دارند [4].

نمودار3. رده‌بندی کشورها بر‌پایه میزان ذخیره قطعی مس

Source: USGS 2023 [4].

* آمار ایران جزء آمار منبع نبوده است.

بر‌اساس آمار سال 2021 میلادی، میزان تولید کاتد مس در جهان حدود 26 میلیون تن برآورد شده است که چین با تولیدی در حدود 10 میلیون تن و سهم 45 درصدی در رده نخست قرار دارد. نمودار4 کشورها را بر‌اساس میزان کاتد رده‌بندی کرده است. ایران نیز در بین کشور‌های تولید‌کننده مس در همین سال با سهم 2 درصد در جایگاه پانزدهم قرار گرفته است [4].

نمودار4. میزان تولید مس در کشورهای مختلف جهان

Source: Ibid.

* همان.

در اختیار داشتن منابع اولیه مس، برای تولید محصولات با ارزش‌افزوده بالا یک مزیت نسبی محسوب‌ می‌شود؛ با‌این‌حال آمار تجارت جهانی نشان می‌دهد عدم دسترسی به این منابع، محدود‌کننده نیست. با مقایسه اطلاعات نمودار3 (رده‌بندی کشورها بر‌پایه میزان ذخایر قطعی مس) و نمودار4 (رده‌بندی کشورهای بر‌پایه میزان تولید مس) مشاهده می‌شود کشورهایی مانند ژاپن، کره جنوبی و آلمان به‌رغم محدودیت در منابع اولیه معدنی مس، از تولیدکنندگان بزرگ محصولات مسی در دنیا به‌شمار می‌روند.

طبق آمار مرکز آمار در سال 1400 ایران از 6025 معدن فعال 103 معدن به‌عنوان معادن مس ثبت ‌شده‌اند. در جدول 1 مقایسه‌ای بین کل معادن فعال کشور و معادن مس بر‌اساس سه معیار ارزش‌افزوده، مقدار تولید و تعداد شاغلان نسبت به تعداد معادن انجام‌ شده است. همان‌طور که مشخص است، سه معیار در نظر گرفته شده نشان از آن دارد که مقیاس تولید این معادن متوسط و بزرگ است. به‌طور مثال در معیار نسبت تعداد شاغلان به تعداد معادن، برای کل معادن این نسبت عدد 21 نفر به‌ازای هر معدن به‌دست آمده است؛ در‌صورتی‌که این عدد برای معادن مس 173 نفر برای هر معدن به‌دست آمده است. به‌طور‌کلی می‌توان گفت وضعیت معادن مس نسبت به متوسط کل معادن ایران، در شرایط بهتری در هزینه‌های تمام‌ شده و میزان تولید است. معادن مس سرچشمه، سونگون و می‌دوک از‌جمله معادن بزرگ‌مقیاس ایران محسوب می‌شوند.

جدول 1. مقایسه معادن مس با میانگین کل معادن کشور

مأخذ: نتایج آمارگیری از معادن در حال بهره‌برداری کشور،1400، [5].

عمده صادرات ایران در زنجیره مس، کاتد مس می‌باشد. ایران در زمینه صادرات کاتد مس رتبه هجدهم جهان را در سال 2021 به ارزش 1/6 میلیون دلار داشته است. طبق آمار ارائه شده توسط سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو) ایران در سال 1401 حدود 1220 و 300 هزار تن به‌ترتیب کنسانتره و کاتد مس تولید کرده است. طبق نمودار5 مشخص است که روند تولید این دو محصول در چندین سال اخیر روند صعودی داشته است.

نمودار5. روند تولید بالا‌دست صنعت مس در کشور

مأخذ: گزارش‌های آماری ایمیدرو [6].

3-2. پیش‌بینی مصرف آینده صنعت مس

فلز مس، پس از فولاد و آلومینیوم، سومین فلز استراتژیک و پر‌مصرف دنیا به‌لحاظ تناژ و دومین فلز استراتژیک دنیا به‌لحاظ ارزش محسوب ‌می‌شود. اهمیت ویژه فلز مس از آنجا مشخص‌تر می‌شود که این فلز یکی از 5 عنصر فلزی مورد استفاده در فرایندهای کم‌کربن است. هم‌زمان با کاهش ذخایر سوخت‌های فسیلی و تلاش جهان برای حل مشکلات گازهای گلخانه‌ای، جهان در حال حرکت به استفاده از فناوری‌های کم‌کربن است و فلز مس در این میان اهمیت دوچندانی یافته ‌است. اهداف جهانی تعریف شده در حوزه حذف انتشار کربن تا سال 2050، مهم‌ترین روندی است که مصرف فلز مس در سال‌های پیش‌رو را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. مهم‌ترین بخش این اهداف، برقی نمودن ناوگان خودروهای سواری و تجاری و روی آوردن بیش‌از‌پیش به انرژی‌های تجدیدپذیر برای تولید برق است. در‌حالی‌که توجه زیادی به انواع فلزات و عناصر نادر خاکی[4] از‌سوی دولت‌ها، رسانه‌ها، اندیشکده‌ها و دانشگاه‌ها شده است، یکی از مهم‌ترین عوامل حیاتی که برای دستیابی به این اهداف کمتر مورد توجه قرار گرفته‌، فلز مس است. برق‌رسانی گسترده به سیم نیاز دارد و سیم‌ها عمدتاً از مس ساخته می‌شوند. علاوه بر این، کانسارهای مس اغلب حاوی مواد معدنی حیاتی دیگری هستند که در آن عملیات معدنی به‌عنوان محصول جانبی تولید می‌شوند که نقش مؤثری در این فرایند دارند؛ مانند کبالت، مولیبدن و نیکل.

نکته اساسی اینجاست که بنا‌بر بررسی‌های صورت ‌گرفته، فناوری‌های نوین مورد نیاز برای گذار از انرژی‌های فسیلی، مانند خودروهای برقی، زیرساخت‌های شارژ، فتوولتائیک خورشیدی (PV)، باد و باتری‌ها، همگی به مس بسیار بیشتری نسبت به همتایان متداول خود که مبتنی‌بر سوخت‌های فسیلی هستند، نیاز دارند. استقرار سریع و در مقیاس بزرگ این فناوری‌ها در سطح جهانی، به‌ویژه ناوگان خودروهای برقی، افزایش عظیمی در تقاضای مس ایجاد می‌کند. از‌سوی‌دیگر سرمایه‌گذاری‌های عمده در شبکه برق برای حمایت از برق‌رسانی، این روند را بیشتر تقویت می‌کند. در همین حال، مس همچنان یک ماده حیاتی برای بسیاری از بخش‌های دیگر اقتصاد است که مستقیماً به فرایند انتقال از مصرف سوخت‌های فسیلی مرتبط نیست، بلکه برای رشد و توسعه کلی اقتصادی اساسی است و پیش‌بینی می‌شود که مصرف مس در آنها نیز به‌طور مداوم رشد کند. در‌نتیجه می‌توان انتظار داشت که رشد حاصل از فرایند‌‌ گذار و همچنین رشد ناشی از کاربردهای متداول، در‌مجموع تا سال 2050 منجر به بیش از دو برابر شدن تقاضای مس می‌شود.

همان‌طور که در نمودار6 مشاهده می‌شود، افزایش اولیه تقاضا به‌ویژه در دهه آینده چالش‌برانگیز خواهد بود. پیش‌بینی می‌شود تقاضای جهانی مس با رشدی تقریباً دو برابری، از کمی بیش از 25 میلیون تن در سال 2021 به نزدیک به 49 میلیون تن در سال 2035 برسد؛ این در‌حالی است که فناوری‌های مرتبط با گذار به‌سمت انرژی‌های تجدیدپذیر حدود نیمی از این رشد تقاضا را تشکیل می‌دهند. برای داشتن درک صحیحی از این اعداد، باید دانست که در تولیدات جهانی مس هیچ‌گاه در چنین بازه زمانی به این میزان نبوده است.

نمودار6. روند افزایش مصرف مس با توجه به گسترش انرژی‌های نو

Source: S&P Global 2022 [7].

همچنین انتظار می‌رود تقاضای مس در بازارهای دیگر به‌جز فرایند‌‌ گذار انرژی، مانند ساختمان، لوازم‌ خانگی، تجهیزات الکتریکی، سخت‌افزار برنجی (آلیاژ مس و روی) و تلفن‌های همراه و همچنین با توجه به گسترش کاربرد آن در ارتباطات، پردازش داده‌ها و ذخیره‌سازی، به رشد خود ادامه دهد و نرخ سالیانه آن (به‌صورت مرکب) سالیانه 2.4 درصد بین سال‌های 2020 و 2050 باشد. در‌مجموع، انتظار می‌رود که کل تقاضای فلز مس در سال 2050 به حدود 53 میلیون تن برسد.

بررسی رویدادهای بازارهای جهانی مس حاکی از آینده روشن این بازار دارد. به‌طور‌کلی، افزایش شکاف میان عرضه و تقاضای جهانی و رشد قابل‌توجه مصرف مس در دنیا در کنار عدم اکتشاف معادن بزرگ جدید به‌دلیل اتمام ذخایر سطحی و هزینه‌های زیاد اکتشاف و کاهش عیار معادن بزرگ مس نشان‌دهنده پر‌رونق بودن بازار مس و تقاضای بالا برای کنسانتره و کاتد مس است. اختلاف قابل‌توجه میان عرضه و تقاضای مس، که به‌نظر می‌رسد از میانه دهه جاری میلادی آغاز شود، عواقب تأثیرگذاری بر اقتصاد جهانی خواهد داشت و از طرفی برنامه زمان‌بندی دستیابی به اهداف انتشار کربن صفر تا سال 2050 را غیردقیق خواهد کرد.

3-3. میزان انرژی مصرفی در صنعت مس

به‌منظور بررسی بلند‌مدت صنعت مس در کشور، میزان انرژی مصرفی در این صنعت باید بررسی شود؛ چراکه کشور در سال‌های اخیر با مشکل ناترازی میان تولید و مصرف در انواع حامل‌های انرژی (مانند برق و گاز طبیعی) روبه‌رو است. در نمودار7 مقایسه‌ای بین میزان مصرف انرژی در برخی از صنایع معدنی قابل مشاهده ‌است. همان‌طور که مشخص است، تولید مس نسبت به برخی از صنایع مانند آلومینیوم و فولاد میزان انرژی کمتری مصرف می‌کند؛ در‌واقع می‌توان اظهار داشت که این صنعت انرژی کمی نسبت به سایر صنایع معدنی مصرف می‌کند. لازم به ذکر است که در ایران، بر‌خلاف سایر کشورها، بیشتر فولاد تولید شده با استفاده از روش احیا مستقیم می‌باشد، که انرژی بیشتری مصرف می‌کند.

نمودار7. میزان کل انرژی مصرفی برای هر تن تولید محصول

Source: Graedel, T. E. (2014) [9].

4.علل عدم توسعه زنجیره در پایین‌دست

در قسمت پیشین به ظرفیت‌های بالقوه زنجیره مس در کشور از ابعاد ذخایر معدنی، پیش‌بینی مصرف جهانی و مصرف انرژی پرداخته شد. حال به‌نظر می‌رسد باید به‌دنبال علل عدم توسعه این زنجیره در کشور با توجه به ظرفیت‌های فوق‌الذکر بود.

4-1. ساختار تجارت جهانی

همان‌گونه که ذکر شد، تولید مس در سطوح مختلفی از ارزش‌افزوده و در جغرافیایی با توزیع گسترده، انجام ‌می‌شود. تولید مس معدنی و کنسانتره در آمریکای لاتین و استرالیا متمرکز است، بزرگ‌ترین تولید‌کننده کاتد مس چین می‌باشد. کشورهایی همچون ژاپن، شیلی و کنگو در رده‌های بعدی از نظر میزان تولید مس تصفیه‌ شده قرار دارند.

به‌منظور ارزیابی بازار زنجیره ارزش مس، تبادلات تجاری این زنجیره در سال 2022 مورد بررسی قرار گرفت. بنابر نمودار9، 83 درصد تبادلات تجاری انجام شده در این سال متعلق به بالا‌دست زنجیره بوده است. از طرف دیگر محصولات پایین‌دست، که ارزش‌افزوده چندین برابری نسبت به صنایع بالادستی خود دارند، سهم بسیار ناچیزی از تجارت را در اختیار دارند. این آمار به این معناست که محصولات میان‌دست و پایین‌دست مورد نیاز کشورها معمولاً با خرید محصولات بالا‌دست تولید می‌شوند. از‌سوی‌دیگر با توجه به اینکه عمده مصرف مس نیز به‌دلیل خاصیت رسانایی این فلز می‌باشد، تنوع محصولاتی که فلز مس در آنها کاربرد دارد بسیار متعدد است. لذا نیاز‌های بسیار متفاوتی از مقاطع مسی در کشور‌های توسعه‌یافته وجود دارد.

نمودار8. سهم محصولات مسی در تجارت جهانی

Source: TRADE MAP, 2023 [2].

همچنین از منظر زنجیره صنعتی، افزایش قیمت مس به‌طور قابل‌توجهی باعث بهبود منافع اقتصادی و توسعه معادن خواهد شد. اما از‌سوی‌دیگر نوسانات شدید قیمت مس در کوتاه‌مدت منجر به نامتعادل شدن تقاضا و سفارش‌های مشتریان پایین‌دستی و درنهایت کاهش سودآوری آنها می‌شود. همان‌طور که در نمودار10 مشاهده می‌شود، افزایش میانگین سالیانه قیمت جهانی کاتد مس در 20 سال اخیر 300 درصد بوده است. همچنین نتایج بررسی‌ها نشان می‌دهد با افزایش نوسانات قیمتی، سهم تجاری بالادست زنجیره مس از 66 به 83 درصد افزایش یافته ‌است. لذا می‌توان این‌گونه نتیجه گرفت که تجارت در زنجیره مس به‌دلایل پیش‌گفته، بیشتر در بالادست آن و با هدف توسعه زنجیره برای تولید محصولات با فناوری پیشرفته است.

نمودار9. سهم تجاری بالادست مس و تغییرات آن با نوسانات قیمت کاتد

Source: Ibid.

4-2. بررسی تجربه توسعه صنایع پایین‌دست مس در ایران

مهم‌ترین سیاست دولت‌ها در ایران برای توسعه زنجیره ارزش صنعت مس، ارائه ماده اولیه، کاتد مس، به صنایع پایین‌دست، با‌قیمتی ارزان بوده است. این در‌حالی است که به‌نظر می‌رسد این سیاست صرفاً باعث رشد مجوزهای بهره‌برداری واحدها و تولید محصولاتی با ارزش‌افزوده پایین شده است.

صنایع پایین‌دستی مصرف‌کننده مس و آلیاژهای آن در داخل کشور، شامل صنایع زیادی می‌باشند. مس تصفیه‌ شده در کشور، عمدتاً توسط کارخانجات سیم و کابل، صنایع مس شهید باهنر و صنایع دفاع به مصرف رسانده می‌شود. ظرفیت تولید واحدهای فعال صنایع میان‌دستی و پایین‌دستی مس در کشور 2,477,008 تن بوده که براساس اطلاعات منتشر شده از‌سوی وزارت صنعت، معدن و تجارت، نحوه توزیع آنها در استان‌های مختلف طبق نمودار11 می‌باشد.

نمودار10. توزیع صنایع میان‌دستی و پایین‌دستی مس بر‌اساس ظرفیت واحدهای فعال در استان‌ها

مأخذ: گزارش‌های آماری وزارت صنعت، معدن و تجارت [10].

همان‌طور که در نمودار فوق مشاهده می‌شود، استان کرمان با نسبت 15 درصد از کل صنایع میان‌دستی و پایین‌دستی مس رتبه اول در میان سایر استان‌ها را داراست. استان‌های گیلان با 13 درصد و سپس استان‌های مرکزی و اصفهان در جایگاه‌های بعدی قرار دارند.

بررسی آمار ظرفیت واحدهای فعال کشور در حوزه صنایع میان‌دستی و پایین‌دستی صنعت مس، مطابق نمودار12، نشان می‌دهد که صنایع تولید میله، مفتول و سیم و کابل مسی بیشترین سهم را دارند. این صنعت با حدود 1,720,000 تن نزدیک به 70 درصد از صنایع میان‌دستی و پایین‌دستی صنعت مس کشور را شامل می‌شود. بعد از آن صنایع ریخته‌گری، قطعه‌سازی، تولید اتصالات و ظروف مسی، بیشترین سهم را به خود اختصاص داده‌اند. همان‌طور که در این نمودار مشخص شده بیش از 75 درصد از صنایع شکل‌ گرفته در زنجیره مس کشور تولیدکنندگان محصولات با ارزش‌افزوده پایین است.

نمودار11. آمار صنایع میان‌دستی و پایین‌دستی مس براساس ظرفیت واحدهای فعال در کشور (تن، درصد)

مأخذ: همان [10].

نمودار13 رشد میزان ظرفیت واحدهای فعال میان‌دستی و پایین‌دستی مس را طی سال‌های اخیر بر‌اساس مجوزهای صادر شده نشان می‌دهد. همان‌طور که مشاهده می‌شود این روند افزایشی بوده و به‌طور متوسط، با فرض رشد خطی، سالیانه 22 درصد رشد داشته است.

نمودار12. میزان رشد ظرفیت واحدهای فعال میان‌دستی و پایین‌دستی مس

مأخذ: همان [10].

همچنین با بررسی آمار واحدهای در حال احداث در نمودار 14، پیش‌بینی می‌شود این روند مثبت ادامه داشته‌ باشد.

نمودار13. روند ظرفیت مجوزهای صادر شده برای واحدهای در دست احداث

مأخذ: همان [10].

با توجه به نمودارهای 12 و 13 مشاهده می‌شود آغاز جهش تقاضا برای ایجاد صنایع پایین‌دست مس در سال 1397 بوده است. خروج ایالات متحده از برجام، جهش نرخ ارز و عرضه مواد اولیه با نرخ ارز ثابت مهم‌ترین دلیل این افزایش بوده است. این در‌حالی است که میزان تولید مواد اولیه مس مانند سنگ معدن و کنسانتره مس تقریباً روند ثابتی را تجربه کرده است. جهش فوق‌العاده بعد اعطای مجوزهای احداث واحدهای پایین‌دست مس در سال 1400 رخ داد؛ که به‌نظر می‌رسد مهم‌ترین علت این موضوع، وجود تفاوت قابل‌توجه میان بهای ارز رسمی و ارز آزاد در دوره مذکور برای محاسبه قیمت عرضه کاتد در بورس کالا باشد.

نکته قابل‌توجه در این خصوص مقایسه میان میزان تولید کاتد مس در سال 1401 (300 هزار تن) و ظرفیت موجود صنایع پایین‌دست (2/5 میلیون تن) است. با نگاهی به آمار تولید کاتد و صادرات آن در 10 سال اخیر در نمودار15، می‌توان اظهار نظر کرد که مصرف کاتد مس در کشور ثابت بوده است. به طورکلی می‌توان گفت که ظرفیت تولیدی صنایع پایین‌دست تقریباً 8 برابر ظرفیت کاتد مس بوده ولی با مقایسه آمار تولید و صادرات کاتد می‌توان گفت نسبت زیادی از این ظرفیت موجود خالی می‌باشد. دلیل اصلی این موضوع را نیز علاوه‌بر نبود بازار فروش و حاشیه سود کم این محصولات، می‌توان در عرضه ارزان قیمت کاتد مس برای واحدهای این صنایع جستجو کرد.

نمودار14. مقایسه روند تولید و صادرات کاتد در 10 سال اخیر کشور

مأخذ: گزارش‌های آماری گمرک [11].

از‌این‌رو با توجه به اینکه مصرف داخلی کاتد مس در سال‌های گذشته تغییر چندانی نداشته، در حال حاضر تأمین مواد اولیه صنایع پایین‌دست این صنعت، چالش گلوگاهی برای توسعه صنایع پایین‌دست محسوب نمی‌شود. بر این اساس تعریف اهداف بسیار خوش‌بینانه در بالادست (مانند هدف‌گذاری تولید 1/412 میلیون تن کاتد در قانون برنامه هفتم پیشرفت)، با پیش‌فرض وجود بازارهای خارجی انجام گرفته است. حتی تعیین چشم‌انداز تولید 1/8 میلیون تن محصولات نیز نمی‌تواند دستاویز خوبی برای تعریف اهداف فوق باشد؛ چرا‌که همان‌طور که پیش از این بحث شد تجارت بین‌المللی در صنعت مس معطوف محصولاتی چون کاتد، آند و قراضه است و متقاضیان خود اقدام به تولید محصولات پایین‌دستی مورد نیاز می‌کنند. از‌این‌رو به‌نظر می‌رسد توسعه زنجیره ارزش صنعت، بدون اینکه صنایع دارای فناوری بالا در کشور شکل بگیرند، ممکن نخواهد بود.

به‌منظور دقیق کردن اولویت گروه کالاهای مرتبط با صنعت مس برای کشور، جدول واردات این دست محصولات به کشور نیز بررسی شده است. جدول 2، 9 گروه ابتدایی این فهرست در سال 2021 را نشان می‌دهد.

جدول 2. عمده واردات ایران از محصولات صنعت مس

Source: TRADE MAP, 2023 [2].

همان‌طور که مشاهده می‌شود، عمده واردات کشور را محصولات با ارزش‌افزوده بالا تشکیل می‌دهند. بر‌اساس بررسی‌های انجام‌ شده (که پیشتر در گزارش مطرح شده بود) بالاترین قیمت واحد وارداتی در جهان مربوط به ورق‌های نازک مسی بود؛ که ارزش بیش از دو برابر کاتد داشت. واردات این کالا در کشور در سال 2022 حدود 4/5 میلیون دلار ثبت شده است. همچنین این جدول نشان از آن دارد که کشور در تهیه محصولات آلیاژی خود به خارج از کشور وابسته ‌است. نزدیک 8 میلیون دلار از واردات کشور در 9 قلم فوق، به این گروه تعلق دارد. این در‌حالی است که ظرفیت زیادی در کشور پیرامون تولید همین محصولات از جنس مس شکل ‌گرفته، ولی در حال حاضر به‌دلیل عدم تأمین آلیاژ مورد نیاز، معطل مانده ‌است.

همچنین همان‌طور که گفته شد توسعه صنایع پایین‌دست مس در کشور عمدتاً میله، مفتول، سیم و کابل مسی می‌باشد. این محصولات ارزش‌افزوده زیادی تولید نکرده و سود حاصل از این فعالیت‌ها بیشتر به‌دلیل اختلاف‌قیمت ارز بوده است. دلیل اصلی ایجاد ظرفیت‌های ایجاد شده در پایین‌دست عمدتاً به‌دلیل ایجاد مزیت در تأمین مواد اولیه ارزان‌قیمت (کاتد مس ارزان) بوده است.

5.جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

تکمیل زنجیره‌های ارزش یکی از رویکردهایی است که نه‌تنها می‌تواند در دستیابی به رشد اقتصادی و افزایش بنیه تولیدی اقتصاد مؤثر باشد، بلکه می‌تواند به افزایش پیچیدگی محصولات شده و از این مسیر خلق ارزش بالاتر کمک کند. در این چارچوب می‌توان زنجیره مس را به‌عنوان یکی از اولویت‌های کشور در بخش معدن و صنایع معدنی معرفی نمود. وجود ذخایر قابل‌توجه، مصرف نسبتاً پایین انرژی و بازارهای جهانی رو ‌به‌ رشد از‌جمله مهم‌ترین دلایل جهت اثبات این ادعاست. با‌این‌وجود در سال‌های اخیر کشور نتوانسته از این مزیت‌ها جهت تکمیل زنجیره ارزش و افزایش درآمدهای ملی ناشی از آن اقدامی انجام دهد.

با بررسی متوسط قیمت‌های تجارت جهانی محصولات مس، محصولات صنایع پایین‌دستی، از‌آنجا‌که حاصل تغییر شکل کاتد مس است، ارزش‌افزوده چندانی تولید نمی‌کند. بیشترین ارزش‌افزوده تولید شده در محصولات مورد استفاده در صنایع پیشرفته است که بیشتر توسط خود شرکت‌ها یا زنجیره‌های تأمین آنها تولید می‌شود.

ایران از دیرباز به‌عنوان یکی از پتانسیل‌های مهم اقتصادی مس پورفیری در دنیا شناخته شده است و از نظر مس‌زایی در بهترین شرایط کانی‌زایی (واقع شدن در منطقه کوه‌زایی آلپ‌- هیمالیا) قرار گرفته است. مجموع ذخایر اقتصادی مس در جهان حدود 880 میلیون تن (معادل محتوی مس)، برآورد می‌شود که ایران با 54 میلیون تن ذخیره، 6 درصد آن را در اختیار دارد. همچنین ایران در بین کشور‌های تولید‌کننده مس با سهم 2 درصد در جایگاه پانزدهم قرار گرفته است. در اختیار داشتن منابع اولیه مس، برای تولید محصولات با ارزش‌افزوده بالا یک مزیت نسبی محسوب ‌می‌شود؛ با‌این‌حال آمار تجارت جهانی نشان می‌دهد عدم دسترسی به این منابع، محدود‌کننده نیست؛ کشورهایی مانند ژاپن، کره جنوبی و آلمان به‌رغم محدودیت در منابع اولیه معدنی مس، از تولیدکنندگان بزرگ محصولات مسی در دنیا به‌شمار می‌روند. بر‌اساس بررسی‌های انجام‌ شده معادن مس در کشور دارای مقیاس تولید متوسط و بزرگ است که نسبت به سایر معادن کشور وضعیت بهتری از نظر هزینه‌های تمام شده و میزان تولید دارند. عمده صادرات ایران در زنجیره مس، کاتد مس می‌باشد. ایران در زمینه صادرات کاتد مس رتبه هجدهم جهان را در سال 2021 به ارزش 1/6 میلیون دلار داشته است.

فلز مس، پس از فولاد و آلومینیوم، سومین فلز پر‌مصرف دنیا به‌لحاظ تناژ و دومین فلز دنیا به‌لحاظ ارزش محسوب ‌می‌شود. اهمیت ویژه فلز مس از آنجا مشخص‌تر می‌شود که این فلز یکی از 5 عنصر فلزی مورد استفاده در فرایندهای کم‌کربن است. اهداف جهانی تعریف شده در حوزه حذف انتشار کربن تا سال 2050، مهم‌ترین روندی است که مصرف فلز مس در سال‌های پیش‌رو تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. مهم‌ترین بخش این اهداف، برقی نمودن ناوگان خودروهای سواری و تجاری و روی آوردن بیش‌از‌پیش به انرژی‌های تجدیدپذیر برای تولید برق است. نکته اساسی اینجاست که بنا‌بر بررسی‌های صورت‌ گرفته، فناوری‌های نوین مورد نیاز برای گذار از انرژی‌های فسیلی، مانند خودروهای برقی، زیرساخت‌های شارژ، فتوولتائیک خورشیدی (PV)، باد و باتری‌ها، همگی به مس بسیار بیشتری نسبت به همتایان متداول خود که مبتنی‌بر سوخت‌های فسیلی هستند، نیاز دارند. استقرار سریع و در مقیاس بزرگ این فناوری‌ها در سطح جهانی، به‌ویژه ناوگان خودروهای برقی، افزایش عظیمی در تقاضای مس ایجاد می‌کند. از‌سوی‌دیگر سرمایه‌گذاری‌های عمده در شبکه برق برای حمایت از برق‌رسانی، این روند را بیشتر تقویت می‌کند. افزایش شکاف میان عرضه و تقاضای جهانی و رشد قابل‌توجه مصرف مس در دنیا در کنار عدم اکتشاف معادن بزرگ جدید برای مس و کاهش عیار معادن بزرگ مس نشان‌دهنده پر‌رونق بودن بازار مس و تقاضای بالا برای کنسانتره و کاتد مس است. اختلاف قابل‌توجه میان عرضه و تقاضای مس، که به‌نظر می‌رسد از میانه دهه جاری میلادی آغاز شود، عواقب خطرناکی بر اقتصاد جهانی خواهد داشت و زمان‌بندی دستیابی به اهداف انتشار خالص صفر تا سال 2050 را غیردقیق خواهد کرد.

به‌منظور بررسی بلند‌مدت صنعت مس در کشور، میزان انرژی مصرفی در این صنعت باید بررسی شود؛ چراکه کشور در سال‌های اخیر با مشکل ناترازی میان تولید و مصرف در انواع حامل‌های انرژی (مانند برق و گاز طبیعی) روبه‌رو است. بر‌اساس داده‌های موجود تولید مس نسبت به برخی از صنایع مانند آلومینیوم و فولاد میزان انرژی کمتری مصرف می‌کند؛ در‌واقع می‌توان اظهار داشت که این صنعت انرژی کمی نسبت به سایر صنایع معدنی مصرف می‌کند.

تولید محصولات میانی و مقاطع مس در مراکز مختلفی در سطح جهان پراکنده ‌است. بر‌اساس آمار عمده تجارت جهان در حوزه مس به مواد نیمه‌خام (کاتد، قراضه، آند) با حدود 70 درصد از تجارت کل زنجیره (140 میلیارد دلار) در سال تعلق دارد. به این معنا که محصولات میان‌دست و پایین‌دست مورد نیاز کشورها معمولاً با خرید این مواد داخل کشورها تولید می‌شوند. با توجه به نوسانات شدید قیمت مس در کوتاه‌مدت و به‌دنبال آن نامتعادل شدن تقاضا و سفارش‌های مشتریان پایین‌دستی و درنهایت کاهش سودآوری واحدهای تولید محصولات میان‌دست زنجیره مس، بیشتر تجارت در بالادست و با هدف توسعه زنجیره برای تولید محصولات با فناوری پیشرفته صورت ‌می‌گیرد.

مهم‌ترین سیاست دولت‌ها در ایران برای توسعه زنجیره ارزش صنعت مس، ارائه ماده اولیه، کاتد مس، به این صنایع با قیمتی ارزان بوده است. این در‌حالی است که به‌نظر می‌رسد این سیاست صرفاً باعث رشد مجوزهای بهره‌برداری واحدها و تولید محصولاتی با ارزش‌افزوده پایین شده است. بیش از 75 درصد از صنایع شکل ‌گرفته در زنجیره مس کشور تولیدکنندگان محصولات با ارزش‌افزوده پایین است. به‌طورکلی می‌توان گفت که ظرفیت تولیدی صنایع پایین‌دست تقریباً 8 برابر ظرفیت کاتد مس بوده ولی با مقایسه آمار تولید و صادرات کاتد می‌توان گفت قسمت زیادی از این ظرفیت موجود خالی می‌باشد. در حال حاضر تأمین مواد اولیه صنایع پایین‌دست (کاتد مس) گلوگاهی برای توسعه صنایع پایین‌دست نیست و در صورت سرمایه‌گذاری به‌منظور افزایش تولید محصولات در بالادست مانند کاتد، این میزان باید به بازارهای خارجی عرضه شود. از‌این‌رو باید از تعریف اهداف بلندپروازانه برای این صنعت، با توجه به ارزبری قابل‌توجه توسعه بالا‌دست، اجتناب کرد.

بر‌اساس بررسی‌های صورت ‌گرفته سیاست توسعه زنجیره ارزش مس در کشور با نگاه به ذخایر معدنی کشور، که مهم‌ترین اقدام آن تأمین کاتد مورد نیاز واحدهای صنعتی با قیمت ارزان است، با شکست مواجه شده است. همچنین در حال حاضر و با توجه به سرمایه‌گذاری‌های سنگین انجام‌ شده، تأمین مواد اولیه چالش جدی برای توسعه این زنجیره در میان‌مدت ایجاد نخواهد کرد. بر این اساس به‌نظر می‌رسد باید با اتخاذ سیاست‌های تشویقی جهت شکل‌گیری و توسعه صنایع دارای فناوری پیشرفته، مصرف مس در کشور را افزایش داد. یکی از بهترین راه‌های توسعه این صنایع قرارگیری در زنجیره ارزش جهانی شرکت‌های فناور بزرگ جهانی است؛ به‌عنوان مثال زنجیره ارزش صنعت خودرو‌های برقی را می‌توان یک صنعت فناوری در زمینه مصرف مس معرفی کرد.