خلاصه مدیریتی

• بیان مسئله

عواقب و خسارات ناشی از زلزله عموماً با دخالت‌های نسنجیده انسانی در محیط طبیعی ازجمله ساخت‌وسازهای بی‌رویه در حریم گسل، فقدان و یا بی‌توجهی به ضوابط و استانداردهای ساخت‌وساز تشدید می‌شود. در این میان افزایش تاب‌آوری شهرها در برابر بلایای طبیعی به‌ویژه زمین‌لرزه‌ها به میزان زیادی در کاهش این خسارات و همچنین زمان بهبودی جوامع مؤثر است. حریم گسل یا به‌عبارتی زون‌هایی که در زمان وقوع زلزله دچار گسیختگی و جابه‌جایی زمین در طرفین گسل‌‌ لرزه‌زا و فعال می‌شوند، اغلب به‌صورت خطی نبوده و دارای پهنای مختلفی در طول گسل است. پارامترهایی ازجمله نوع گسلش، نوع سنگ‌ها، خاک منطقه و میزان و نوع جابه‌جایی گسل‌ها در این مسئله تأثیرگذار است. تجربیات گذشته حاکی از آن است که سازه‌های واقع در حریم گسل، بیشترین آسیب را در زمان زمین‌لرزه‌های مخرب دارند، چراکه مهار جابه‌جایی‌های بزرگ و جلوگیری از انتقال آن به سازه در زون گسل زمین‌لرزه‌ای به‌سادگی امکان‌پذیر نیست. از دیدگاه مهندسی زلزله، جابه‌جایی طرفین گسل، مهم‌ترین مؤلفه مهندسی در تعیین محدودیت‌های حریم گسل است و تنها راهکار مقابله با آن، رعایت حریم گسل و اعمال مقررات ممنوع کننده، محدودکننده و کنترل‌کننده ساخت‌وساز است که لازمه آن انجام مطالعات ساختگاه و زمین‌شناسی شهری پیش از اجرای طرح‌های توسعه شهری به‌منظور شناسایی‌‌ گسل‌های فعال است. ازسوی دیگر توسعه شهری خصوصاً در مناطق مجاور گسل باید برمبنای مقاوم‌سازی و بهره‌گیری از مدل‌های مدیریت بحران برای رویداد احتمالی زمین‌لرزه انجام پذیرد.

• نقطه نظرات و یافته‌های کلیدی

تجربیات به‌دست آمده از زلزله‌های گذشته‌ نشان‌ می‌دهد ساختمان‌ها و مستحدثات واقع در مجاورت گسل همواره در معرض آسیب‌ها و خسارات شدیدتری هستند، اما با رعایت حدفاصل مناسب از‌‌ گسل‌های فعال می‌توان از شدت خسارات جانی و مالی ناشی از زلزله کاست. طبق آیین‌نامه 2800، ساخت ساختمان‌های با درجه اهمیت بسیار زیاد بر روی پهنه‌ها و حریم گسل‌ها ممنوع است و ساختمان‌های با اهمیت متوسط و کم باید مطابق دستورالعمل ساخت‌وساز در پهنه‌های گسلی طراحی و اجرا شوند. ساخت ساختمان‌های با اهمیت زیاد نیز منوط به رعایت تمهیدات عادی یا ویژه این دستورالعمل است. براساس آمار سال 1381، تقریباً 68 درصد شهرهای کشور در حریم یک تا 30 کیلومتری گسل‌ها قرار گرفته‌اند و تنها 6.3 درصد سکونتگاه‌های شهری ایران در فواصل بیش از 50 کیلومتری گسل‌ها‌ واقع ‌شده‌اند. در حال حاضر نقشه حریم‌‌ گسل‌های 6 کلان‌شهر تهران، کرج، تبریز، مشهد، زنجان و کرمان در محدوده شهری و حاشیه ۳۰ کیلومتری آن تهیه و ابلاغ شده و تهیه و تدقیق نقشه و حریم گسل‌ها در 9 شهر دیگر نیز در دست اقدام است.

مشاهدات زلزله ترکیه در بهمن‌ماه سال 1401‌ نشان‌ می‌دهد که بیشترین خسارات به شهرهای واقع بر‌‌ گسل‌های فعال (آناتولی شرقی) و اطراف آن وارد شده‌ است. نکته‌ قابل‌توجه در این واقعه، آسیب شدید به ساختمان‌های جدید و خصوصاً بلند‌مرتبه احداث شده در سه دهه اخیر بود که حاکی از قصور مدیریت شهری در نظارت بر ساخت‌وساز در پهنه‌های گسلی است. در ایران نیز بنابر تجربیات گذشته، وسعت خرابی در کلان‌شهرهای واقع بر‌‌ گسل‌های فعال ازجمله تبریز، مشهد، اهواز و به‌ویژه تهران به‌دلیل تمرکز جمعیتی و وجود ساختمان‌های مرتفع بسیار متعدد، در صورت وقوع زمین‌لرزه‌های با بزرگای[1] بیش از Mw  7 بسیار وسیع و فاجعه‌آفرین خواهد بود.

مجموع مساحت حریم‌‌ گسل‌های تهران 75 کیلومتر مربع وسعت دارد که 55 کیلومتر مربع از این مساحت، در شهر تهران واقع است (۹ درصد مساحت شهر تهران) و بر روی حدود 25 کیلومترمربع از آن ساخت‌وساز صورت ‌گرفته است. نتایج مطالعات‌ نشان‌ می‌دهد که حدود 100 ساختمان بلند‌مرتبه، 245 سایت مهم و حساس و حدود 32 هکتار بافت فرسوده در محدوده حریم‌‌ گسل‌های شهر تهران قرار دارد. به‌علاوه در شهرهای جدید و همچنین بخش‌های در حال توسعه در مجاورت کلان‌شهرها نیز‌‌ عموماً حریم گسل به‌درستی رعایت نمی‌شود. به‌عنوان مثال، در محدوده شهر جدید پردیس، چندین گسل مهم و فعال وجود دارد که ساخت‌وساز بر روی آن‌ها‌‌ صورت ‌گرفته است. لازم به ذکر است، حدود 12 هزار ساختمان در تهران باید از نظر مقاومت و رفع خطر مورد بررسی و اقدام فوری قرار بگیرند. طبق بررسی‌های انجام‌شده و آمار موجود، حدود نیمی از ساختمان‌های موجود در شهر تهران، ضعیف و فرسوده هستند که در این بین، منطقه یک با حدود 8 هزار بنای واقع در حریم گسل (معادل 65 درصد ساختمان‌های منطقه)، وضعیت بحران‌زایی در زمان وقوع زلزله خواهد داشت. به نظر می­رسد این موضوع با روند رو به تزاید متراکم­سازی و بلندمرتبه­سازی در این منطقه شرایط بغرنج­تری پدید آورد. ازجمله مهم‌ترین علل توسعه شتاب­زده در حریم گسل‌های فعال شهر تهران خصوصاً در 30 سال گذشته را می‌توان عدول از اصول شهرسازی در مقابل جذابیت بالای درآمدهای حاصل از فروش تراکم مازاد (عمدتا ناشی از عملکرد کمیسیون ماده ۵ قانون تاسیس شورای­عالی شهرسازی و معماری ایران)، موضوع عدم کنترل و نظارت صحیح (در بخش کیفیت ساخت‌وساز، نوع کاربری و محدودیت بلند‌مرتبه‌سازی) و خلأ قانونی در حلقه­های ساخت و ساز، مدیریت شهری و شهرسازی عنوان کرد.

• پیشنهاد راهکار‌های تقنینی، نظارتی یا سیاستی

با توجه به قرارگیری درصد بالایی از بافت فرسوده و ساختمان‌های بلند‌مرتبه در پهنه‌های گسلی در برخی شهرها و روند روبه‌رشد احداث و گسترش شهرها و شهرک‌های جدید در پهنه‌های گسلی، لذا تدقیق نقشه‌های گسل و حریم آن‌ها به‌ کمک ظرفیت‌های علمی و تخصصی کشور باید در اولویت برنامه‌های پیشگیری و کاهش خطر حوادث طبیعی قرار گرفته و این نقشه‌ها در دسترس عموم مردم قرار گیرند. این اقدام می‌تواند تأثیر بسزایی در ارتقای تاب‌آوری شهری و ایجاد و توسعه شهرهای امن داشته‌ باشد. همچنین اقداماتی ازجمله تدوین معیارهای شهرسازی مبتنی‌بر ریسک، اصلاح طرح‌های تفصیلی شهری با در نظر گرفتن خطر زلزله و مکان‌یابی مراکز جمعیتی و زیرساخت‌های عمرانی منطبق بر محدودیت‌های پهنه‌های گسلی و انجام اقدامات لازم در‌خصوص ساختمان‌ها و زیرساخت‌های موجود در این مناطق ضروری و حائز اهمیت به‌شمار می‌روند. ارزیابی عملکرد کمیسیون ماده ۵، بازنگری قانون و تعیین حدود اختیارات و تغییرات آرای آن نسبت به طرح های شهری مصوب نیز به نظر اهمیت به سزایی دارد.

به‌منظور کنترل و کاهش ریسک در شهرسازی‌های آتی و ارتقای تاب‌آوری شهری در برابر زلزله، لازم است رعایت حریم گسل‌ها و ضوابط ساخت‌وساز در پهنه‌های گسلی به‌صورت اجبار در آمده و نظارت کافی در این رابطه ازسوی دستگاه‌های نظارتی ازجمله شهرداری‌ها و سازمان نظام مهندسی ساختمان صورت گیرد. به‌طورکلی باید از توسعه شهری در مناطق پرخطر جلوگیری به عمل آمده و این مناطق به کاربری‌های فضای سبز تبدیل شوند. در مورد ساختمان‌های احداث شده در پهنه‌های گسلی نیز اقداماتی همچون مقاوم‌سازی، تغییر کاربری و استفاده از صنعت بیمه توصیه شده‌ است.

۱. مقدمه

طبق تعریف، گسل به شکستگی یا پهنه‌ای از شکستگی‌های پوسته‌ای مرتبط با هم‌ گفته‌ می‌شود که در اثر نیروهای تکتونیکی، بلوک‌های طرفین آن به موازات سطوح شکستگی نسبت به یکدیگر جابه‌جایی نسبی قابل اندازه‌گیری‌ داشته ‌باشند. گسلش سطحی نیز اصطلاحاً جابه‌جایی یا گسیختگی زمین در راستای گسل‌هاست که به سطح زمین می‌رسد. پهنه‌های گسلی (محدوده‌های دربرگیرنده احتمال گسلش سطحی) از نظر خطرپذیری برحسب مقدار حداکثر جابه‌جایی و مقدار جابه‌جایی گسل طرح مورد نظر طبقه‌بندی می‌شوند [1]. براساس نوع لغزش یا حرکت گسل‌ها می‌توان آن‌ها را در سه دسته اصلی‌‌ گسل‌های امتداد لغز[2]، شیب لغز[3] و مایل یا مورب لغز[4] قرار داد.

شکل 1: دسته‌بندی گسل‌ها براساس نوع لغزش یا حرکت

Source: www.livescience.com.

طبق تعریف، حریم گسیختگی سطحی[5] یک گسل زمین‌لرزه‌ای به فاصله‌ای از گسل‌ گفته‌ می‌شود که در آن کلیه سازه‌ها صرف‌نظر از میزان آسیب‌پذیری‌شان با خطر مستقیم گسیختگی ساختگاه روبه‌رو هستند. بر این اساس هر نوع سازه‌ای، با هر درجه‌ای از مقاوم‌سازی، توان مقابله با گسیختگی سطحی را نخواهد داشت و در جهت امنیت سازه هیچ گزینه‌ای به‌غیر از تغییر مکان سازه وجود ندارد [2]. گسیختگی سطحی یکی از خطرات رویداد زمین‌لرزه می‌باشد که با رعایت فاصله تعریف شده به‌سادگی قابل اجتناب است. فاصله تعریف شده به‌عنوان حریم، عموماً از 150 متر تا 2 کیلومتر در تغییر است و برمبنای مطالعات زمین‌شناسی و حساسیت سازه تعریف می‌شود. هدف از وضع قوانین حریم گسل در جهان، قانونمند کردن توسعه ساخت‌وساز شهری در مجاورت‌‌ گسل‌های فعال است که بدین ترتیب خطر گسیختگی مستقیم ناشی از زمین‌لرزه کاهش می‌یابد [3].

تجربیات به‌دست آمده از زلزله‌های گذشته‌ نشان‌ می‌دهد ساختمان‌ها و مستحدثات در مجاورت گسل همواره در معرض آسیب‌ها و خسارات شدیدتری هستند. با رعایت حدفاصل مناسب از‌‌ گسل‌های فعال می‌توان از شدت خسارات جانی و مالی ناشی از زلزله کاست. طبق آیین‌نامه 2800، ساخت ساختمان‌های با درجه اهمیت بسیار زیاد[6] روی پهنه‌ها و حریم گسل‌ها ممنوع است. دستورالعمل ساخت‌وساز در پهنه‌های گسلی نیز که به‌طور عام برای ساختمان‌های با اهمیت متوسط و کم تدوین شده، به‌عنوان مکمل مباحث مقررات ملی ساختمان و آیین‌نامه طراحی ساختمان‌ها در برابر زلزله (استاندارد 2800) لازم‌الرعایه است. براساس این دستورالعمل، احداث ساختمان‌های با اهمیت بسیار زیاد در پهنه‌های گسلی غیرمجاز بوده و ساخت ساختمان‌های با اهمیت زیاد، منوط به رعایت تمهیدات عادی یا ویژه است.

شکل 2: نقشه گسله‌های ایران

مأخذ: سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی.

به‌دلیل موقعیت جغرافیایی و شرایط لرزه‌خیزی تهران و وجود‌‌ گسل‌های فعال متعدد در اطراف آن، احتمال وقوع زمین‌لرزه‌ای نسبتاً بزرگ در آینده نزدیک وجود دارد. ازسوی دیگر، به‌دلیل مشکلات زیرساختی متعدد در تهران ازجمله رشد ناهماهنگ و غیراصولی شهر، ساخت‌وساز در حریم گسل و مناطق مستعد ناپایداری‌های زمین‌شناختی، عدم رعایت شرایط لرزه‌خیزی منطقه در طراحی و اجرای برخی ساختمان‌ها و تأسیسات حیاتی، وجود بافت‌های آسیب‌پذیر و فرسوده متعدد و پراکنده در سطح شهر و ضعف و عدم توانمندی کافی مدیریت بحران در مرحله پاسخ و مقابله با تبعات زلزله، پیش‌بینی می‌شود در صورت وقوع زلزله شدید، صدمات جانی و مالی جبران‌ناپذیر به پایتخت و به کشور وارد شود [4]. در طی سال‌های گذشته هر نوع ساخت‌وساز با هر ارتفاعی در حریم گسل­های تهران و پیرامون به‌دلیل فقدان نقشه قانونی گسل‌ها و عدم نظارت کافی امکان‌پذیر بوده است. ازجمله مهم‌ترین علل توسعه شتاب‌‌زده در حریم پهنه‌‌ گسل‌های فعال شهر تهران خصوصاً در 50 سال اخیر را می‌توان خلأ قانونی، عدم کنترل کیفیت ساخت‌وساز، نوع کاربری و محدودیت بلند‌مرتبه‌سازی عنوان کرد. متأسفانه‌ گسل‌های فعال مانند گسل شمال تهران،‌ گسل‌های کهریزک، ری و اشتهارد و... همگی در پهنه بزرگ شهر تهران جای گرفته‌اند. با‌ در نظر گرفتن آسیب‌پذیری بالا و معرضیت جمعیتی بالا (حدود 4 میلیون نفر جمعیت ساکن در حریم یا نزدیک‌ گسل‌های فعال طبق سرشماری سال 1395)، ریسک زلزله ناشی از جنبایی‌ هریک از این گسل‌ها در کل محدوده بسیار بالا خواهد بود [5].

جدول 1: چهل زلزله بزرگ، مرگبار و مخرب (با بزرگای بیش از 6) در ایران[7] [6]

۲. پیشینه پژوهش

2-1. پیشینه مطالعات پژوهشی مرتبط

بیشتر شهرهای بزرگ در پای ارتفاعاتی بنا شده‌اند که به‌وسیله‌‌ گسل‌های مهم و غالباً سراسری از دشت جدا شده‌اند و به همین دلیل اکثر نواحی پرجمعیت کشور در مناطق زلزله‌خیز‌ واقع ‌شده‌اند. عامل اصلی مکان‌گزینی در شهرهای کوچک و روستاها نیز چشمه‌ها و منابع آبی بوده‌اند که عمدتاً از طریق مناطق گسلی تأمین می‌شوند. براساس آمار سال 1381، تقریباً 68 درصد شهرهای کشور در حریم یک تا 30 کیلومتری گسل‌ها قرار گرفته‌اند و 6.3 درصد سکونتگاه‌های شهری ایران در فواصل بیش از 50 کیلومتری گسل‌ها واقع‌شده‌اند [7].

شکل 3:درصد فراوانی شهرهای ایران‌ برحسب فاصله از‌‌ گسل‌های مهم (سال 1381) [7]

یکی از مهم‌ترین مطالعات مقدماتی برای جلوگیری از آسیب‌پذیری لرزه‌ای، رعایت حریم گسل است. با توجه به گسترش شهرنشینی و قرارگیری بسیاری از شهرها و مناطق مسکونی ایران در دامنه‌ها، مسئله حریم گسلش^[8] و چگونگی تعیین آن اهمیت ویژه‌ای دارد. در مناطق نزدیک گسل، حرکت زمین شدیداً تحت‌تأثیر مکانیسم شکست، جهت گسترش گسلش نسبت به ساختگاه و تغییر مکان ماندگار زمین است. اثر حوزه نزدیک در مناطق کوهستانی و دارای شیب، باعث پدیده‌هایی چون زمین لغزش و سنگ ریزش می‌شود. لذا مناطقی نزدیک گسل‌های‌‌ لرزه‌زا باید از لحاظ حریم گسلش، میزان جابه‌جایی احتمالی، طبقه‌بندی شیب و زمین لغزش بررسی شوند. ساخت‌وساز در مناطق حوزه نزدیک گسل، اهمیت ویژه‌ای دارد و باید برای آن حریم ایمنی نسبت به گسل‌‌ لرزه‌زا در نظر گرفت. در مطالعه‌ای [8] که در مورد تعیین حریم مهندسی گسل شمال تهران انجام شد، با توجه به بزرگای به‌دست آمده از سناریوهای مختلف، بیشترین حریم گسل 2.2 کیلومتر و کمترین حالت یک کیلومتر محاسبه شده‌ است.

گسل شمال تبریز که از‌‌ گسل‌های شناخته شده زمین‌لرزه‌ای ایران است، در حال حاضر به‌دلیل گسترش ساخت‌وساز و شهرک‌سازی بر روی حریم آن، از بین شهرک‌های جدید در شمال تبریز عبور می‌کند. با توجه به خطر گسیختگی مستقیم در شهر، گسلش در محدوده شهر تبریز و آثار حوزه نزدیک گسل در صورت وقوع زمین‌لرزه‌ای با بزرگای حدودMw  6.5 یا بیشتر خسارات فراوانی در تبریز پیش‌بینی می‌شود. در بررسی‌ای که در رابطه با خطر زمین‌لرزه و ساخت‌وساز در حریم گسل شمال تبریز در سال 1380 [9] انجام شد، مشخص گردید که ساخت‌وساز بر رو و در نزدیکی پهنه گسل شمال تبریز (در فاصله حدود 2 کیلومتری از محور پهنه گسله) باید ممنوع و از گسترش ساخت‌وساز موجود هرچه سریع‌تر جلوگیری شود. در این پژوهش، ضمن ارائه وضعیت ساخت‌وساز در پیرامون پهنه گسله، حریم گسل و نحوه ساخت‌وساز در شهرک‌های جدید شمال و شمال شرق تبریز، بر لزوم توقف ساخت‌وساز بی‌رویه بر روی حریم گسل شمال تبریز به‌دلیل احتمال خطر بالای جانی و مالی در پی یک رویداد زمین‌لرزه‌ای، تأکید شده‌ است.

 طبق نتایج این تحقیق، ساخت‌وساز در حریم‌‌ گسل‌های زمین‌لرزه‌ای و کواترنر[9] در فلات ایران به سه دلیل زیر باید ممنوع و محدود شود:

۱. احتمال گسیختگی مستقیم بر اثر گسلش در راستای گسل کواترنری یا زمین‌لرزه‌ای و افزایش خسارت‌ها و تلفات؛

۲. احتمال جنبش‌های بسیار شدید با دوره تناوب بلند ‌و تغییر مکآن‌های افقی بسیار زیاد در صورت حمله جبهه گسیختگی به‌سمت ساختگاه‌‌ مورد نظر به‌دلیل جهت‌پذیری در حوزه نزدیک گسل؛

 ۳. پتانسیل بسیار زیاد برای لغزش و ایجاد شکاف‌های سطحی و ناپایداری دامنه‌ای در نهشته‌های دامنه‌ای مارن و رس واقع بر روی حریم‌‌ گسل‌های کواترنری و زمین‌لرزه‌ای.

در پژوهشی در سال 1391 [10]، ضمن تحلیل وضعیت گسترش فضایی شهر تهران در ۲۰۰ سال اخیر و تبیین رابطه افزایش جمعیت شهری و رشد کلان‌شهر تهران، آنچه که آسیب‌پذیری تهران را در برابر زلزله افزایش می‌دهد، گسترش فیزیکی شهر در ابعاد مختلف عنوان شده‌ است. نتایج این پژوهش‌ نشان‌ می‌دهد گسترش فیزیکی شهر تهران در این بازه، 91 درصد ناشی از رشد جمعیت و 9 درصد مربوط به رشد افقی و پراکنده شهر بوده که منجر به افزایش تراکم ناخالص جمعیت و کاهش سرانه ناخالص زمین شهری شده‌ است. رشد ناهماهنگ و غیراصولی شهر تهران و به‌خصوص ساخت‌وساز در حریم گسل‌ها و مناطق مستعد ناپایداری زمین‌شناختی به‌حدی است که در صورت وقوع زلزله‌ شدید می‌تواند تلفات و صدمات جبران‌ناپذیر به این شهر و به‌کل کشور وارد کند. در این تحقیق، گسترش افقی شهر بدون در نظر گرفتن حریم امن گسل‌ها، مهم‌ترین عامل افزایش آسیب‌پذیری لرزه‌ای شهر تهران معرفی شده‌ است.

آسیب‌پذیری ناشی از حوادث لرزه‌ای در معابر شهری موضوع مهم دیگری است که همواره یکی از ارکان مطالعات بحران و خطر‌پذیری بوده است. ازآنجاکه این سازه‌ها قابلیت جابه‌جایی نداشته و نقش ارتباطی مؤثری در زمان امدادرسانی خواهند داشت، امنیت و استحکام آن‌ها بسیار حیاتی بوده و حضور این سازه‌ها در حریم‌‌ گسل‌های فعال و یا تلاقی با آن مسئله‌ساز است. به‌عنوان نمونه، یک مطالعه موردی [11] در رابطه با آسیب‌پذیری بزرگراه همت ناشی از تلاقی آن با‌‌ گسل‌های متوسط (طول بین 2 تا 10 کیلومتر) و حضور در حریم گسل شمال تهران مورد بررسی قرار گرفته که نتایج حاصل از آن نشان داد، این بزرگراه از درجه آسیب‌پذیری بالایی در زمان وقوع زلزله برخوردار است.

عواقب ناشی از زلزله عموماً با دخالت‌های نسنجیده انسانی در محیط طبیعی، ازجمله ساخت‌وسازهای بی‌رویه در حریم گسل، فقدان و یا بی‌توجهی به ضوابط و استانداردهای ساخت‌وساز تشدید می‌شود. در این میان افزایش تاب‌آوری شهرها در برابر بلایای طبیعی به‌ویژه زمین‌لرزه‌ها به میزان زیادی در کاهش این خسارات و همچنین زمان بهبودی جوامع مؤثر است. نتایج مطالعات موردی شهر مسجد سلیمان [12] که در زمینه شناسایی میزان آسیب‌پذیری عناصر و اجزای فضای شهری انجام‌شده،‌ نشان‌ می‌دهد 76.06 درصد ساختمان‌های شهر مسجد سلیمان در سال 1391 آسیب‌پذیر شناخته ‌شده‌اند. نتایج پژوهش دیگری [13] نشان داد که شهرهای اردبیل و تبریز به‌ترتیب با میانگین امتیاز 3/15 و 3/33 (بالاتر از حد متوسط ۳) در وضعیت مطلوبی از نظر تاب‌آوری قرار دارند، اما شهر ارومیه با میانگین تاب‌آوری 2/71 (پایین‌تر از حد متوسط ۳) در وضعیت نامناسبی در مقابل بحرآن‌ها قرار دارد. همچنین طبق نتایج بررسی و تحلیل ریسک زلزله در سکونتگاه‌های انسانی شهر مرند [14] که در پهنه‌بندی زلزله، در حریم 15 کیلومتری خط گسل فعال آذربایجان قرار گرفته است، وجود بافت‌های حاشیه‌ای و فرسوده، باعث آسیب مضاعف این شهر در برابر زلزله خواهد شد. بر این اساس، 40 درصد از مساحت بافت فرسوده شهر مرند با مساحت تقریبی 37 هکتار در معرض آسیب‌پذیری خیلی بالا و بالا در برابر زلزله قرار گرفته‌اند.

شهر سقز واقع در استان کردستان نیز به‌دلیل استقرار در مجاورت‌ گسل‌های متعدد (گسل‌های رودخانه سقز، رودخانه ولی‌خان، سنته و غیره) به‌دلیل ویژگی‌های بستر طبیعی و همچنین توسعه افقی شهر طی دهه‌های اخیر در جهت‌‌ گسل‌های فوق زمینه‌های تأثیرپذیری را به‌شدت افزایش داده است. نتایج بررسی امکان وقوع زلزله و واکاوی نقش توسعه فیزیکی و افقی شهر در افزایش خطرپذیری زلزله نشان‌دهنده امکان وقوع زلزله‌های با شدت بالا در این منطقه و توسعه شتاب‌زده شهر به‌سمت ارتفاعات ناپایدار و حریم‌ گسل‌های فرعی درجه‌دو است. لذا تدوین تدابیر و برنامه‌های استراتژیک در راستای کاهش خطرپذیری از وقوع زلزله از طریق کنترل و سمت­و سو دهی بهینه به توسعه افقی شهر لازم و ضروری است [15].

‌عموماً حریم گسل در شهرهای جدید و همچنین بخش‌های در حال توسعه در مجاورت کلان‌شهرها نیز به‌درستی رعایت نمی‌شود. به‌عنوان مثال، در محدوده شهر جدید پردیس، چندین گسل مهم و فعال وجود دارد که ساخت‌وساز بر روی آن‌ها‌‌ صورت ‌گرفته است. ضمناً مکان‌‌یابی خود شهر پردیس نیر در پهنه حریم‌ گسل‌های مشا و شمال تهران و در 10 کیلومتری جنوب محل تلاقی این دو گسل مکان‌یابی شده‌ است. در داخل شهر پردیس خطر گسیختگی سطحی ناشی از‌ گسل‌های فعال پردیس، هسا و فردوس و برخی‌ گسل‌های دیگر این شهر را تهدید می‌کند که در این بین گسل پردیس به طول 30 کیلومتر از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. علاوه‌بر این گسل رودهن در فاصله سه کیلومتری شمال محدوده شهر، گسل شمال تهران و گسل مشا نیز می‌توانند عوامل ایجاد زمین‌لرزه‌های مخرب در این شهر باشند. بستر شهر جدید پردیس براساس نتایج مطالعات انجام‌شده [16]، بستر مناسبی برای ساخت‌وساز نیست و دست‌کاری دامنه‌ها سبب ناپایداری شیب در برخی قسمت‌های شهر به‌ویژه در نیمه شمالی‌ شده ‌که ایجاد ترک‌های قائم در ساختمان‌های مسکونی و بستر پارک مشاهیر از شواهد این مسئله است. در بررسی‌های انجام‌شده، وجود خطر گسیختگی سطحی و عدم رعایت حریم گسل در شهر هشتگرد [17] و همچنین شهرک‌های قدس و پردیسان قم [18] نیز مشاهده شده‌ است. این نکته می‌تواند بیانگر این واقعیت باشد که احتمالاً در هیچ‌یک از شهرهای جدید چنین ملاحظاتی اندیشیده نشده و خطر گسیختگی سطحی مانند اغلب کلان‌شهرها ازجمله تهران [19] [20]، تبریز [21] [22] مشهد [23] و غیره در شهرهای جدید نیز وجود دارد. ساخت‌وساز در محدوده و حریم‌ گسل‌های فعال ازجمله فعالیت‌های بشری است که علاوه‌بر تولید ثانویه مخاطرات محیطی، آثار و پیامدهای مخاطرات طبیعی را نیز افزایش می‌دهد. لذا به‌نظر می‌رسد، رعایت حریم گسل‌ها تنها راهکار مقابله با خطر گسیختگی سطحی است که خود نیازمند انجام مطالعات ساختگاهی و زمین‌شناسی شهری پیش از اجرای طرح‌های توسعه شهری به‌منظور شناسایی‌ گسل‌های فعال است. ازسوی دیگر توسعه شهری خصوصاً در مناطق مجاور گسل باید برمبنای مقاوم‌سازی و بهره‌گیری از مدل‌های مدیریت بحران برای رویداد احتمالی زمین‌لرزه انجام پذیرد.

2-۲. سوابق تقنین مرتبط

2-۲-1. جزء «۱» بند «پ» ماده (60) قانون برنامه پنج‌ساله ششم توسعه مصوب 1395 (اصلاحیه 1398)

به شبکه ایستگاه‌های شتاب‌نگاری کشور در طی برنامه ششم توسعه، ضمن نوسازی دستگاه‌های موجود، حداقل هزار ایستگاه جدید اضافه می‌شود. شبکه لرزه‌نگاری و پیش نشانگرهای زلزله نیز به حداقل چهارصد دستگاه افزایش می‌یابد. اولویت در توسعه این شبکه‌ها با مناطق زلزله‌خیز با خطر نسبی بالا و همچنین پهنه‌های جمعیتی با تراکم بالا است. مدیریت یکپارچه و متمرکز شبکه شتاب‌نگاری توسط وزارت راه و شهرسازی (مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی) انجام می‌گیرد. در ضمن ظرفیت شبکه شتاب‌نگاری باید در قطع و وصل شریآن‌های حیاتی (گاز و برق) در هنگام بروز زلزله به‌کار گرفته شود.

وزارت راه و شهرسازی مکلف است تا پایان برنامه ششم، در مراکز استآن‌ها و شهرهای بالای دویست‌هزار نفر جمعیت پهنه و حریم‌ گسل‌های شهری را مطالعه و شناسایی نماید. همچنین در این شهرها و در نقشه‌های طرح تفصیلی براساس مطالعات پهنه‌بندی لرزه‌ای و پهنه و حریم گسل‌ها محل احداث ساختمان‌های با ارتفاع و طبقات مختلف لحاظ می‌شود.

اعتبار مورد نیاز این بند از محل اعتبارات بند «م» ماده (28) قانون الحاق برخی مواد به قانون تنظیم بخشی از مقررات مالی دولت (2) مصوب 4 /12 /1393 و مطابق ترتیبات بند مذکور تأمین می‌شود.

2-2-2. بند «ض» ماده (۱۴) قانون مدیریت بحران کشور مصوب 1398

وزارت راه و شهرسازی (مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی) موظف است:

1. با رعایت ضوابط شورای‌عالی معماری و شهرسازی، نقشه حریم گسل‌ها را با اولویت کلان‌شهرها به‌همراه دستورالعمل‌های فنی نحوه ساخت‌وساز در حریم گسل‌ها تهیه کند.

۲. با همکاری وزارتخانه‌های نفت، نیرو و ارتباطات و فناوری اطلاعات، قرارگیری شریآن‌های حیاتی و مجموعه‌های مرتبط با سازمآن‌های دولتی و شرکت‌ها را در حریم گسل‌ها و مناطق (زون‌های) با خطر بالای زلزله، فرونشست و فروریزش زمین ارزیابی نموده و موارد را جهت شروع اقدامات اجرایی ارائه دهد.

2-۲-3. مصوبه شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران در‌خصوص حریم‌‌ گسل‌های زلزله شهرهای ایران مصوب 1397

الف) پهنه‌بندی حریم‌ گسل‌های زلزله شهرهای تهران، تبریز و کرمان

1.  نقشه‌های حرائم گسل‌های شهرهای تبریز و کرمان مورد تأیید و تصویب قرار گرفت و مقرر گردید اسناد مربوطه توسط دبیرخانه شورای‌عالی شهرسازی و معماری به مراجع‌ ذی‌ربط ابلاغ گردد.
2.  بلندمرتبه‌سازی (براساس چهارچوب تعیین شده در مصوبات شورای‌عالی) در پهنه‌ گسل‌های اصلی کلان‌شهر تبریز و کرمان ممنوع می‌باشد. وظیفه نظارت بر حُسن انجام این بند با همکاری مؤثر نهادهای مدنی شهرهای مذکور (ازجمله شورای اسلامی شهر) برعهده اداره کل راه و شهرسازی استان مربوطه و دفتر نظارت بر طرح‌های توسعه و عمران می‌باشد.
3.  ادارات کل راه و شهرسازی استآن‌های آذربایجان شرقی و کرمان و شهرداری تهران موظف‌اند طرح تفصیلی شهرهای تهران، تبریز و کرمان را با در نظر گرفتن کاربری‌های مجاز به استقرار در پهنه‌های گسلی (مطابق بند « 6 – 2 – 4» استاندارد 2800 ایران و براساس مصوبات شورای‌عالی) مطابق نقشه پهنه‌های گسلی ابلاغی مورد بازنگری قرار داده و جهت تصویب نهایی به شورای‌عالی ارسال نماید.
4. شهرداران شهرهایی که اسناد پهنه‌بندی حریم‌ گسل‌های آن‌ها ابلاغ‌ شده ‌است (تهران، تبریز و کرمان) مکلفند ظرف مدت شش ماه از ابلاغ این مصوبه اطلاعات رقومی کلیه مستحدثات واقع شده بر حرائم گسل‌ها را تکمیل و نتیجه را جهت بررسی روند اجرایی شدن مصوبات مذکور، به مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی ارسال نمایند.

ب) ضوابط عام پیرامون سند پهنه‌بندی‌ گسل‌های زلزله شهرهای ایران

5.  در راستای تکلیف مندرج در بند «۱» مصوبه مورخ 10 /2 /1396 هیئت محترم وزیران ابلاغ شده به شماره 15021 /53433 مورخ 12 /2 /1396، ضوابط ساخت‌وساز در پهنه‌های گسلی کلان‌شهرها توسط کمیته استاندارد 2800 مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی حداکثر تا سه ماه آینده تدوین و پس از طی‌ فرایند قانونی لازم به مراجع‌ ذی‌ربط ابلاغ گردد.
6.  وزارت راه و شهرسازی با محوریت مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی و همکاری ادارات کل راه و شهرسازی، سازمان زمین‌شناسی و اکتشافات معدنی و مراکز تحقیقاتی و دانشگاه‌ها نسبت به تهیه نقشه‌ گسل‌های کلان‌شهرهای کشور مطابق با اولویت‌بندی‌‌ صورت ‌گرفته (به‌شرح جدول پیوست) اقدام نموده و بر همین اساس تدقیق نقشه‌ گسل‌های اصلی و فرعی شهرها با تأکید بر برآورد نرخ لغزش و میزان جابه‌جایی گسل‌ها، در بازه زمانی 5 ساله، تهیه و پس از طی‌ فرایند قانونی لازم به مراجع‌ ذی‌ربط ابلاغ شود.
7.  ساختمان‌ها و تأسیسات بسیار مهم علاوه‌بر تعاریف و مصادیق ذکر شده در آیین‌نامه 2800، شامل مدارس و کلیه مراکز آموزشی و پرورشی دارای مجوز (شامل مهدکودک‌ها، مدارس، دانشگاه‌ها و...)، کلیه جایگاه‌های سوخت (پمپ‌بنزین، پمپ گاز)، ساختمان‌های بلندمرتبه (طبق تعریف به‌ازای مناطق مختلف) نیز خواهد بود.
8. به‌جهت اجرایی شدن مصوبه مورخ 25 /5 /1395 و این مصوبه، خصوصاً در جابه‌جایی ساختمان‌های دولتی با اهمیت خیلی زیاد و خطرزا واقع در حریم گسل‌ها، مقرر گردید کارگروه اجرایی با عضویت و محوریت وزارت راه و شهرسازی (مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی)، سازمان مجری ساختمان‌های دولتی، سازمان‌ برنامه‌وبودجه، وزارت کشور (سازمان مدیریت بحران کشور) و سازمان بهره‌بردار، تشکیل و آیین‌نامه اجرایی مرتبط را جهت ارائه به دولت تدوین نماید. آیین‌نامه مذکور، پس از تأیید از طرف شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران، به دولت پیشنهاد خواهد شد.

2-۲-4. مصوبه شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران‌ درخصوص نقشه‌ گسل‌های شهرهای تهران، تبریز، مشهد، کرمان، زنجان و کرج در محدوده شهری و حاشیه ۳۰ کیلومتری آن مصوب 1399

الف) احداث ساختمان در سه گروه زیر بر روی پهنه‌های گسلی و حرائم آن‌ها ممنوع است:

۱. براساس ضوابط مندرج در آیین‌نامه ۲۸۰۰ (مبحث گسلش ص ۸۳، ویرایش ۴)، احداث ساختمان‌های با درجه اهمیت بسیار بالا روی پهنه‌ها و حریم گسل‌ها ممنوع می‌باشد. (بر طبق تعریف ساختمان‌های با درجه اهمیت بسیار بالا در آیین‌نامه ۲۸۰۰، شامل: بیمارستآن‌ها و مراکز درمانی، ایستگاه‌های آتش‌نشانی، مراکز و تأسیسات آبرسانی، ساختمان‌های نیروگاه‌ها و تأسیسات برق‌رسانی، برج‌های مراقبت فرودگاه‌ها، مراکز مخابرات، رادیو و تلویزیون، تأسیسات نظامی و انتظامی، مراکز کمک‌رسانی و به‌طورکلی کلیه مراکزی که در امداد و نجات مؤثر می‌باشند و نیز ساختمان‌های خطرزا مانند انبار مواد سمی، گاز‌های خطرناک، کارخانه‌های تولید مواد شیمیایی مضر).

۲. احداث مدارس، پمپ‌های بنزین و پمپ‌های گاز (CNG) و ایستگاه‌های اصلی مترو بر روی حریم گسل‌ها ممنوع می‌باشد.

۳. احداث ساختمان‌های بلندمرتبه با تعداد طبقات تعریف شده برای هر شهر و بیشتر از آن بر روی حریم و پهنه‌های گسلی ممنوع می‌باشد.

ب) سازمان مدیریت بحران (حسب مورد سازمان پدافند غیرعامل) موظفند تکالیف زیر را به‌نحو مقتضی از دستگاه‌های مرتبط بخشی مورد پیگیری مستمر قرار داده و گزارش نوبه‌ای به دبیرخانه شورای‌عالی ارائه شود.

۱. مقاوم‌سازی و یا نوسازی بیمارستآن‌های واقع در حریم گسل‌ها

۲. مقاوم‌سازی و یا نوسازی مدارس واقع در حریم گسل‌ها

۳. اتخاذ تمهیدات مهندسی مناسب در نقاط تقاطع خطوط اصلی انتقال حامل‌های انرژی با حریم گسل‌ها

ج) با عنایت به اینکه نقشه‌های تدقیق شده پهنه‌های گسلی و حرائم آن‌ها و ضوابط ساخت‌وساز در آن‌ها بستگی تام به یکدیگر دارند، پیرو تأکیدات قبلی، مرکز تحقیقات موظف است «ضوابط ساخت‌وساز بر روی حریم و پهنه‌های گسلی» را حداکثر ظرف یک‌ماه آتی با طی‌ فرایند قانونی لازم به کلیه مراجع‌ ذی‌ربط ملی ابلاغ نماید.

د) کارگروه‌های تخصصی، کمیسیون‌های ماده (۵) شهرها و شوراهای برنامه‌ریزی و توسعه استآن‌ها در شهرهای صدرالاشاره که مراحل تدقیق حریم و پهنه گسلی‌ به‌شرح این مصوبه در آن‌ها انجام‌شده است موظفند کلیه مصوبات خود را که تا تاریخ ابلاغ این مصوبه منجر به احداث بنا نشده است را با رعایت مفاد بند«الف» این مصوبه مورد بازنگری قرار دهند.

ﻫ) در صورت تأمین منابع مالی، مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی موظف می‌شود در فاز دوم، تدقیق پهنه‌های گسلی و حرائم آن‌ها را در شهرهای شیراز، ارومیه، اردبیل، لاهیجان، ساری، قائم‌شهر، گرگان و بم در دستورکار قرار دهد.

2-۲-5. مصوبه شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران پیرامون دستورالعمل ساخت‌وساز در پهنه‌های گسلی مصوب 1399

۱. رعایت ملاحظات، الزامات و محدودیت‌های مندرج در دستورالعمل (ضوابط ساخت‌وساز در پهنه‌های گسلی) برای کلیه مراجع تهیه و تصویب طرح‌های توسعه و عمران و همچنین کلیه مراجع صدور پروانه الزامیست و ضوابط و احکام این دستورالعمل در بخش مربوط به کاربری مجاز و ضوابط احداث بنای قطعات واقع در پهنه گسلی جایگزین ضوابط طرح‌های توسعه و عمران ملاک عمل (در کلیه سطوح) می‌گردد.

۲. سازمان نظام مهندسی ساختمان موظف است به‌نحو مقتضی و مؤثر رعایت دستورالعمل مذکور را توسط کلیه مهندسین طراح، مورد پایش و نظارت مستمر قرار دهد.

۳. مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی موظف است نسبت به انتشار و اطلاع‌رسانی عمومی این دستورالعمل در سطح جامعه حرفه‌ای اقدام نماید.

2-۲-6. مصوبه شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران پیرامون بازنگری و اصلاح شیوه‌نامه شناسایی محدوده‌ها و محلات هدف بهسازی، نوسازی و بازآفرینی شهری

۱. گونه‌شناسی محدوده‌ها و محلات هدف؛ تشخیص افتراقی گونه‌های مختلف ناکارآمدی در بافت‌های شهری همراه با تعیین رویکردهای مواجهه با هرگونه، اولویت‌بندی مداخله و اقدام و تخصیص تسهیلات و مشوق‌های رسمی به تفکیک چهار گونه زیر انجام خواهد شد:

۱-۱. بافت‌های ناکارآمد به‌لحاظ مخاطرات طبیعی و انسان‌ساخت

1-2. بافت‌های ناکارآمد کالبدی (فرسوده)

1-3. سکونتگاه‌های غیررسمی

1-4. بافت‌های تاریخی

۲. شاخص‌های تشخیص محدوده‌ها و محلات هدف: سه معیار مخاطرات، نازل بودن کیفیت محیط کالبدی و نازل بودن کیفیت زندگی به‌عنوان معیارهای اصلی شناسایی محدوده‌ها و محلات ناکارآمد در نظر‌ گرفته‌ می‌شود. شاخص‌ها و نماگرهای اختصاصی‌ هریک از گونه‌ها ذیل معیارهای مذکور و طبق جداول یک تا پنج پیوست همین مصوبه تعیین می‌شوند.

۵. مراحل برنامه‌ریزی و مداخله، مرحله‌بندی برنامه‌ریزی و مداخله‌های اجرایی در محدوده‌ها و محلات هدف بهسازی، نوسازی و بازآفرینی شهری‌ به‌شرح زیر خواهد بود:

5-1. شناسایی و گونه‌شناسی ناکارآمدی

5-2. تعیین رویکرد مداخله به تفکیک گونه‌ها و اولویت‌بندی مداخله

5-3. برنامه‌ریزی محله‌محور در چارچوب احکام و اسناد طرح‌های جامع و تفصیلی با هماهنگی مدیریت شهری

2-۲-7. مصوبه شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران پیرامون تدقیق حریم‌ گسل‌های متداخل با کلان‌شهر تهران و تعیین پارامترهای مهندسی آن مصوب 1402

۱. دبیرخانه شورای‌عالی در اسرع وقت نقشه تدقیق شده حریم‌ گسل‌های شهر تهران و شعاع ۳۰ کیلومتری آن به‌همراه پارامترهای مهندسی مربوطه را به مراجع‌ ذی‌ربط ابلاغ نماید.

۲. شهرداری تهران موظف است در اسرع وقت ضمن بارگذاری حریم تدقیق شده گسل در سامانه طرح تفصیلی، صدور پروانه ساخت در قطعات واقع در حریم گسل را صرفاً براساس دستورالعمل ساخت‌وساز در پهنه‌های گسل (موضوع مصوبه مورخ1399/10/01 شورای‌عالی) انجام دهد. بدیهی است محدودیت ارتفاعی ناشی از دستورالعمل مذکور بر ضوابط پهنه ارجحیت دارد.

۳. هدف از تدقیق حریم گسل و به‌تبع آن دستورالعمل احداث بنا در آن ایجاد تسهیل لازم جهت استفاده شهروندان از حقوق مالکانه در بافت‌های موجود و متداخل با حریم گسل در عین رعایت ملاحظات فنی است. لذا طرح درخواست‌های مربوط به افزایش تراکم ساختمانی یا افزایش بارگذاری قطعات واقع در حریم گسل، در کمیسیون ماده (۵) به‌هیچ‌وجه موضوعیت نداشته و ممنوع می‌باشد.

۴. وزارت کشور (سازمان مدیریت بحران) از طریق استانداری‌های سراسر کشور اتخاذ تدابیر لازم برای رفع خطر از ساختمان‌های موضوع فراز « الف» مصوبه مورخ1399/07/21 را که فی‌الحال بر روی پهنه گسل واقع ‌شده‌اند در اولویت اقدام قرار دهد.

۵. مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی با برگزاری کارگاه‌های آموزشی نسبت به تبیین پارامترهای مهندسی طراحی سازه در پهنه‌های گسلی برای جامعه مهندسان اقدام نماید.

۶. با توجه به ضرورت تسریع در‌ فرایند تدقیق‌ گسل‌های سایر شهرها و محدودیت‌های اعتباری موجود، وزارت کشور و سازمان شهرداری‌ها و دهیاری‌های کشور در قالب ظرفیت‌های قانونی موجود زمینه استفاده از کمک مالی شهرداری‌ها به وزارت راه و شهرسازی (مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی) به‌منظور تدقیق‌ گسل‌های شهرهای مربوطه را فراهم نماید.

۳. تبعات جانی و مالی ناشی از عدم رعایت ضوابط ساخت‌وساز در پهنه‌های گسلی در جهان

براساس گزارش‌های سازمان ملل متحد [24]، در بازه زمانی سال‌های 1998 تا 2017 میلادی، وقایع مرتبط با پدیده‌های ژئوفیزیکی و اقلیمی سبب مرگ 1/3 میلیون نفر شده و 4/4 میلیارد نفر در سطح جهان‌ را مجروح، بی­خانمان، آواره یا نیازمند کمک اضطراری کرد که بخش اعظم این تلفات و خسارات به‌واسطه پدیده‌های ژئوفیزیکی و عمدتاً درنتیجه زمین‌لرزه‌ها وارد آمده است (از کل تلفات انسانی فجایع طبیعی، بیشترین درصد مرگ‌ومیر که معادل با 56 درصد است مربوط به زمین‌لرزه‌ها می‌باشد). همچنین خسارات اقتصادی زمین‌لرزه‌ها طی این مدت، حدود 661 میلیارد دلار برآورد شده‌ است.

شکل 4 :میزان تلفات انسانی‌ برحسب نوع فجایع طبیعی در حد فاصل زمانی 2017 - 1998 [24]

با نگاهی به تاریخچه فجایع طبیعی می‌توان گفت قاره بزرگ و پرجمعیت آسیا بار عمده بلایای جهانی را متحمل شده‌ است. این قاره بیشترین تأثیرات ثبت شده خصوصاً در مورد بلایای ژئوفیزیکی را شامل می‌شود، به‌طوری که حدود 62 درصد از کل این حوادث خصوصاً زلزله در این قاره رخ داده است. همچنین 78 درصد از زیآن‌های مالی گزارش‌شده، 69 درصد مرگ‌و‌میرها و همچنین 85 درصد از کل افراد آسیب‌دیده ناشی از وقایع ژئوتکنیکی ثبت شده طی 20 سال به این قاره مربوط است. زلزله و سونامی بزرگ ژاپن شرقی در سال 2011 و درنتیجه تعطیلی نیروگاه هسته‌ای فوکوشیما با خسارتی بالغ بر 228 میلیارد دلار و زلزله سیچوان چین در سال 2008 با خسارت 96 میلیارد دلاری و تحت‌تأثیر قرار گرفتن 46 میلیون نفر، ازجمله زیان‌بارترین رخدادهای زلزله طی سال‌های 1998 تا 2017 بوده‌اند.

شکل 5:میزان خسارات جانی و مالی ناشی از وقایع طبیعی ژئوفیزیکی (ازجمله زمین‌لرزه) در قاره‌های مختلف در بازه زمانی 2017 - 1998 [24]

در زلزله اخیر 6 فوریه 2023 با بزرگای 7/8 ریشتر که مرکز و جنوب ترکیه و شمال و غرب سوریه را لرزاند، نزدیک به 60 هزار نفر کشته و 120 هزار نفر زخمی شدند. تخمین‌‌زده شده ‌است که ۱۴ میلیون نفر (معادل ۱۶ درصد از جمعیت کشور ترکیه) و بیش از 5/6 میلیون واحد مسکونی در ۱۱ استان این کشور، به‌همراه چهار استان در کشور سوریه تحت‌تأثیر این زمین‌لرزه قرار گرفتند. همچنین بیش از ۲۱۴ هزار بنا و ساختمان در مناطق زلزله‌زده به‌طور کامل فرو ریختند. میزان خسارت اقتصادی ناشی از این زلزله در بخش مسکونی ترکیه معادل با 66 میلیارد دلار برآورد‌ شده ‌است [25]. همچنین در گزارشی از بانک‌جهانی [26] با عنوان «پایش اقتصادی سوریه، تابستان 2023 : پس‌لرزه‌های اقتصادی زمین‌لرزه‌های بزرگ»، تأثیر اقتصادی این زلزله حدود 5/2 میلیارد دلار، معادل 2.5 درصد از تولید ناخالص داخلی سوریه برآورد شده‌ است. این زلزله 12 استان از 14 استان کشور سوریه را تحت‌تأثیر قرار داد و بیش از 11 هزار کشته و یک میلیون آواره بر جای گذاشت. همچنین خسارات زیادی به زیرساخت‌ها ازجمله جاده‌ها، پل‌ها و ساختمان‌ها وارد شد و بیش از 100 هزار واحد مسکونی و 500 مدرسه و بیمارستان در این زلزله آسیب دیدند.

۴. ضرورت تعیین و تدقیق حریم گسل و اعمال محدودیت در ضوابط ساخت‌وساز این مناطق

حریم گسل یا به‌عبارتی زون‌هایی که در زمان وقوع زلزله دچار گسیختگی و جابه‌جایی زمین در طرفین گسل‌ لرزه‌زا و فعال می‌شوند، اغلب به‌صورت خطی نبوده و دارای پهنای مختلفی در طول گسل است. پارامترهایی ازجمله نوع گسلش، نوع سنگ‌ها، خاک منطقه و میزان و نوع جابه‌جایی گسل‌ها در این مسئله تأثیرگذار است. از دیدگاه مهندسی زلزله، جابه‌جایی مهم‌ترین مؤلفه در حریم گسل بوده و تنها راهکار مقابله با آن رعایت حریم گسل و اعمال مقررات‌ ممنوع‌کننده، محدودکننده و کنترل‌کننده ساخت‌وساز است. به‌علاوه، ملاحظات مربوط به میزان محتمل جابه‌جایی و گسیختگی ناشی از حرکت گسل باید در طراحی سازه‌های مجازی که در این محدوده ساخته می‌شوند، لحاظ شود. یکی از مسائل مهمی که در فرایند برنامه ­ریزی شهری پیش از توسعه شهرها در ایران کمتر به آن توجه شده، گسیختگی سطحی[10] گسل‌هاست. تجربیات گذشته حاکی از آن است که سازه‌های واقع در حریم گسل، بیشترین آسیب را در زمان زمین‌لرزه‌های مخرب دارند. شتاب بیشینه حرکت زمین قابل محاسبه است و با لحاظ کردن تمهیدات مهندسی می‌توان خسارات آن را کنترل کرد، اما مهار جابه‌جایی‌های بزرگ و جلوگیری از انتقال آن به سازه در زون گسل زمین‌لرزه‌ای به‌سادگی امکان‌پذیر نیست.

در هنگام وقوع زلزله، علاوه‌بر ارتعاش زمین،‌ تغییر مکان تفاضلی زمین در طرفین گسل (گسلش) ممکن است بسته به نوع گسل مسبب، عمق کانونی زلزله، بزرگی آن و نیز نوع مصالح محیط، تا سطح زمین گسترش یابد و سطح زمین در زیر یک سازه نیز دچار گسیختگی شود. از مهم‌ترین اثرات گسلش سطحی بر سازه‌ها می‌توان به جابه‌جایی و نشست ناهمسان پی، کرنش‌های افقی کششی و گسترش زون برشی به پی که بیشترین تأثیر را در خرابی سازه دارد، اشاره کرد. صدمات جبران‌ناپذیر وارده بر سازه‌ها و تأسیسات مهم در اثر گسلش سطحی زمین و آثار خاص حوزه نزدیک گسل در زمین‌لرزه‌های 1999 میلادی ترکیه و تایوان نشان داد که توجه به مخاطرات پهنه‌های گسلی و اتخاذ تمهیدات مناسب در برخورد با آن بسیار حائز اهمیت است. رشد فزاینده جمعیت و نیاز به گسترش شهرها، امکان‌سنجی احداث ساختمان‌ها در پهنه‌های گسلی فعال را بیش‌ازپیش مورد توجه قرار داده است. بدیهی است اولویت نخست در پرهیز از ساخت ابنیه در پهنه‌های گسلی فعال و پس از آن، در بررسی و ارائه تمهیدات لازم از جهات ژئوتکنیکی و سازه‌ای برای احداث ساختمان در پهنه‌های گسلی توسط روش‌های مهندسی و در قالب مفاهیم مدیریت خطرپذیری است.

شکل 6:اهمیت گسیختگی‌های سطحی و مناطق آسیب گسل در ارزیابی خطر زلزله و مکان‌‌یابی صحیح [27]

در حال حاضر بسیاری از شهرهای ایران در حاشیه و یا بر روی‌ گسل‌های فعال بنا شده‌اند. لذا توجه به مخاطرات لرزه‌ای رایج جهت حصول ایمنی ساخت‌وسازها در پهنه‌های مزبور، بسیار حائز اهمیت است. حتی در برخی کلان‌شهرها، بیمارستان، مدارس، مخازن سوخت، برج و سایر ساختمان‌های بسیار مهم و خطرزا بر روی زون‌های گسلی احداث ‌شده‌اند. تعیین حریم گسل و میزان رعایت فاصله سازه‌ها از گسل به‌عنوان یکی از مهم‌ترین مسائل مطرح در مهندسی زلزله است. در تعیین محدوده حریم گسل، فاکتورهای مهمی از‌جمله هندسه گسل، میزان جابه‌جایی گسل در آخرین فعالیت لرزه‌ای، شیب گسل و عمق قرارگیری پی سازه نقش دارند. در شرایطی که پهنای زون گسل و انحنای گسل در محاسبه پهنای حریم به‌درستی در نظر گرفته نشود، این مسئله دارای اشکال است. لذا با در نظر گرفتن ضریب ایمنی که از مطالعات میدانی‌ گسل‌های متعدد به‌دست می‌آید، می‌توان کمینه پهنای حریم گسل برای انواع گسل‌ها را محاسبه کرد. همچنین، مطالعات نشان داده است با افزایش شیب سطح گسل، پهنای حریم گسل کاهش می‌یابد [28] ^و [29].

شکل 7:زون گسیختگی سطحی روی گسل پنگوان در شهر بایلوچین در زلزله ونچوان 2008 [30]

وجود ساخت‌وساز و هرگونه تأسیسات در محدوده گسل در زمان رخداد زلزله می‌تواند با ریسک بالایی همراه باشد. شکل زیر اسکارپ گسل[11] معکوس‌ درنتیجه زلزله چی- چی در سال 1999 تایوان را‌ نشان‌ می‌دهد که ناحیه گسیختگی گسل در قسمت میانی تا قسمت پایین اسکارپ اتفاق افتاده و منجر به کج شدن و تخریب ساختمان‌های موجود در بلوک بالادست (فرا دیواره) گسل شده‌ است.

شکل 8:اسکارپ گسلی و پیامد ساخت‌وساز در محدوده اجتناب از گسل [31]

۴-1. وضعیت شهر تهران

شهر تهران در دامنه شیب‌های جنوبی رشته کوه‌های البرز قرار داشته و توسط چند گسل مهم با پتانسیل خطر بالای لرزه‌ای احاطه شده‌ است. گسل مشا، گسل شمال تهران و گسل ری شمالی و جنوبی از مهم‌ترین‌ گسل‌های تهران به‌شمار می‌روند که مشخصات آن‌ها در ادامه بیان شده‌ است.

گسل مشا، با طول بیش از 200 کیلومتر در حاشیه رشته کوه البرز از غرب به شرق امتداد دارد و یکی از‌ گسل‌های فعال و خطرناک شمال تهران به‌شمار می‌رود. زلزله تاریخی بزرگی که در سال 1209 شمسی با بزرگایی حدود Mw 7.7 در تهران به وقوع پیوست ناشی از فعالیت بخش شرقی گسل مشا بوده است. مرکز این زلزله در حدود 50 کیلومتری محدوده شرقی شهر تهران قرار داشت و خسارات بسیاری را به شهر وارد کرد. گسل مهم دیگری که در دامنه جنوبی رشته کوه‌های البرز در مرز بین بخش کوهستانی و شهری تهران واقع شده ‌است،

شکل 9:نقشه انطباق‌ گسل‌های تهران بر مناطق شهری 22‌‌گانه [32]

گسل شمال تهران نام دارد. طول این گسل بیش از 90 کیلومتر بوده که به‌جز ناحیه شمال شرق آن، به‌طور کامل در شهر تهران قرار دارد. در صورت فعال شدن این گسل، خسارات وارده به‌دلیل موقعیت و فاصله آن از شهر نسبت به گسل مشا سنگین‌تر خواهد بود. بنابراین باید توجه خاصی به گسل شمال تهران معطوف شود و آمادگی‌های لازم به‌منظور پیشگیری از اثرات سوء این گسل در نظر گرفته شود. از دیگر‌ گسل‌های مهم تهران می‌توان به گسل ری واقع در منطقه جنوبی شهر تهران اشاره کرد که با توجه به مقاوم نبودن بافت مرکزی و جنوبی شهر تهران در صورت فعالیت این گسل، تلفات زیادی را به‌دنبال خواهد داشت. این گسل به دو بخش شمالی و جنوبی تقسیم می‌شود که ظاهراً منشأ هر دو گسل یکی بوده و هر دو شاخه‌هایی از یک گسل مرجع هستند. گسل جنوب ری با طول حدود 20 کیلومتر در حدود 3 تا 5 کیلومتری گسل شمال ری (با طول حدود 17 کیلومتر) واقع شده‌ است. گسل‌های دیگری نیز در تهران هستند که با توجه به طول کم و توانایی لرزه‌خیزی پایینی که دارند از اهمیت کمتری برخوردار هستند. ازجمله این گسل‌ها می‌توان به گسل پارچین (ایوانکی)، شرق تهران (سرخه‌حصار)، کهریزک، نیاوران، آهار، امامزاده داوود، قصر فیروزه، ملاصدرا، داوودیه، محمودیه، قیطریه و... اشاره کرد [33].

در حال حاضر طرح تدقیق نقشه گسل‌ها و تعیین حریم آن‌ها در محدوده‌های شهری و با هدف اعمال الزام ممنوعیت ساخت، محدودیت ساخت و روش ساخت طبق آیین‌نامه ساخت‌وساز مقاوم در برابر زلزله در حال انجام است که می‌تواند در فراهم آوردن بستر فنی لازم جهت کاهش ریسک و آسیب‌پذیری و ارتقای تاب‌آوری شهری در مقابل زلزله نقش بسزایی داشته‌ باشد [28]. طبق آخرین اطلاعات، نقشه حریم‌ گسل‌های 6 کلان‌شهر تهران، کرج، تبریز، مشهد، زنجان و کرمان در محدوده شهری و حاشیه ۳۰ کیلومتری آن تهیه و ابلاغ شده و تهیه و تدقیق نقشه و حریم گسل­ها در 9 شهر دیگر نیز در دست اقدام است.

شهر تهران به‌دلیل وجود درصد بالایی از بافت فرسوده و ساختمان‌های بلند‌مرتبه در پهنه‌های گسلی، در صورت وقوع زلزله بزرگ با ریسک بالایی از نظر خسارات جانی و مالی مواجه است. لذا انتظار می‌رود توجه جدی‌تری به حل این ابرچالش معطوف شود. در این راستا، اقداماتی ازجمله تدوین معیارهای شهرسازی مبتنی‌بر ریسک، اصلاح طرح‌های تفصیلی شهری با در نظر گرفتن خطر زلزله و مکان‌‌یابی مراکز جمعیتی و زیرساخت‌های عمرانی منطبق بر محدودیت‌های پهنه‌های گسلی و انجام اقدامات لازم در‌خصوص ساختمان‌ها و زیرساخت‌های موجود در این مناطق ضروری و حائز اهمیت به‌شمار می‌روند.

همچنین با نگاهی به گسل­های اصلی و گسله­های شهر تهران و تطبیق آن با روند فزاینده بلندمرتبه­سازی و متراکم­سازی مناطق شمالی تهران، به نظر می­رسد این موضوع باید به طور عاجل مورد بازنگری قرار گیرد و ملاحظات استقرار در حریم گسل و یا مجاورت آن و همچنین ملاحظات پدافند غیر عامل، مدیریت بحران، امداد و نجات و تحلیل اثرات تجمعی مجموع بارگذاری­های جدید در هرگونه برنامه­ریزی و سیاست­گذاری شهری از جمله در بازنگری طرح جامع شهر تهران و همچنین رویه صدور آرا کمیسیون ماده ۵ به طور جد مد نظر قرار گیرد.

شکل 10:نقشه برهم‌نهی بافت فرسوده و ناکارآمد با حریم‌ گسل‌های شهر تهران

مأخذ: سایت مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی.

حریم گسل‌های تهران 75 کیلومتر مربع وسعت دارد که 55 کیلومتر مربع از این مساحت، در شهر تهران واقع است (۹درصد مساحت شهر تهران) و بر روی حدود 25 کیلومترمربع از آن ساخت‌وساز صورت ‌گرفته است. نتایج مطالعات‌ نشان‌ می‌دهد که 245 سایت مهم و حساس در 18 گروه و حدود 32 هکتار بافت فرسوده در محدوده حریم‌‌ گسل‌های شهر تهران قرار دارد. سایت‌های مهمی ازجمله 15 مرکز درمانی، 3 ایستگاه آتش‌نشانی، 66 ساختمان مرتفع (بالای 10 طبقه)، 4 ساختمان موزه و 36 مدرسه در پهنه‌‌ گسل‌های شهر قرار دارند که اهمیت توجه جدی به مناطق فصل مشترک بافت‌های فرسوده و حریم گسل‌های شهر تهران را هشدار می‌دهد.

شکل 11:تعداد اماکن مهم واقع در حریم گسل‌های تهران

طبق آمار، حدود 12 هزار ساختمان در تهران باید از نظر مقاومت و رفع خطر مورد بررسی و اقدام فوری قرار گیرند. حدود نیمی از ساختمان‌های موجود ضعیف و فرسوده هستند که در این بین، منطقه یک با حدود 8 هزار بنای (معادل 65 درصد ساختمان‌های منطقه) واقع در حریم گسل وضعیت بحران زایی در زمان وقوع زلزله خواهد داشت. به نظر می­رسد این موضوع با روند رو به تزاید متراکم­سازی و بلندمرتبه­سازی در این منطقه شرایط بغرنج­تری پدید آورد. بعد از منطقه یک، مناطق 2 تا 5 در رده‌های بعدی نزدیکی به حریم گسل قرار دارند که در این مناطق، نواحی حصارک و فرحزاد به‌دلیل داشتن بافت فرسوده و قرارگیری در روی گسل باید در اولویت ساماندهی قرار گیرند. از طرفی قرار‌گیری مخزن سوخت شمال تهران بر روی خط گسل و همچنین گسترش خطوط مترو می‌تواند ریسک مخاطرات را در زمان وقوع زلزله افزایش دهد [34].

شکل 12:بافت‌های فرسوده در حریم گسل‌های اصلی تهران در مناطق 1، 2، 5 و 20

مأخذ: خبرگزاری ایسنا.

طبق آمار اعلام شده حدود 100 ساختمان بلند‌مرتبه (ساختمان‌های با تعداد طبقات ۱۲ و بیشتر از آن) در تهران بر روی گسل ساخته‌ شده‌اند که تقریباً نیمی از آن‌ها در منطقه یک‌ واقع ‌شده‌اند. آمار توزیع پرونده‌های ساختمان‌های بلند‌مرتبه در مناطق 22‌‌گانه شهر تهران‌ نشان‌ می‌دهد که منطقه یک در جایگاه اول و منطقه 22 در جایگاه بعدی قرار دارد. همچنین حدود ۲۴۴ ساختمان مرتفع فاقد اطلاعات لازم و دارای پرونده‌های مخدوش هستند که غالب این ساختمان‌ها در منطقه یک و پس از آن در منطقه 22 واقع ‌شده‌اند.

شکل 13:نمودار توزیع تعداد پرونده‌های ساختمان‌های بلند‌مرتبه در مناطق 22 گانه شهر تهران در سال 1397

مأخذ: سایت وزارت راه و شهرسازی.

متأسفانه درصد بالایی از ساختمان‌های بلند‌مرتبه شهر تهران در حریم‌ گسل‌های اصلی واقع ‌شده‌اند که ریسک بالایی در هنگام زلزله به‌دنبال خواهد داشت. طبق آمار به‌دست آمده تا سال 1397، در شهر تهران علاوه‌بر 100 برجی که بر روی حریم‌ گسل‌های اصلی (گسل‌های با طول بیش از 10 کیلومتر طبق تعریف آیین‌نامه 2800)، واقع هستند، 55 برج در حریم‌ گسل‌های متوسط (با طول بین ۲ تا ۱۰ کیلومتر) و ۱۶ برج نیز در حریم‌ گسل‌های فرعی (با طول کمتر از ۲ کیلومتر) قرار دارند. همچنین با توجه به نقش معابر در زمان امدادرسانی پس از وقوع بحران، رعایت عرض معابر و میزان عقب‌نشینی در زمان ساخت‌وساز طبق ضوابط بسیار حائز اهمیت است. آمار منتشر شده تا سال 1397 نشان‌ می‌دهد در شهر تهران تعداد ۳ برج در معابر ۶ متری، ۲۴ برج در معابر ۶ تا ۱۰ متری و ۲۵۱ پرونده در معابر به پهنای ۱۰ تا ۱۲ متری احداث شده‌اند که لازم است برای جلوگیری از وقوع فجایع مشابه حادثه متروپل و مشکلات امدادرسانی به‌دلیل عرض پایین معبر، اقدام عاجل صورت پذیرد [35]. همچنین ضرورت دارد در احکام و آرای کمیسیون ماده ۵ و کمیسیون ماده ۱۰۰ از بارگذاری متراکم و طبقاتی، ورای ظرفیت (تجمعی) امداد و نجات و تردد در شبکه ارتباطی پیرامون (محله، بلوک و معبر)، اجتناب شود.

شکل 14:نقشه پراکندگی ساختمان‌های بلند‌مرتبه شهر تهران و حریم‌ گسل‌های اصلی

مأخذ: سایت وزارت راه و شهرسازی

4-2. اهمیت تدقیق حریم‌ گسل‌های فعال و اعمال مقررات حریم گسل در شهرسازی

عموماً با نزدیک شدن به محدوده گسل، میزان خسارات و تلفات در هنگام وقوع زلزله افزایش می‌یابد. این امر به‌دلیل تغییر مکآن‌های بسیار شدید و احتمال گسیختگی در راستا یا نزدیکی‌ گسل‌های فعال اتفاق می‌افتد. درواقع نهشته‌های نرم دامنه‌ای در محدوده گسل‌ها به‌ویژه با دست‌کاری انسان، پتانسیل بسیار زیادی برای لغزش و ایجاد شکاف‌های سطحی و ناپایداری دامنه‌ای دارند. در حال حاضر روند ساخت‌وساز در پهنه‌های گسلی خصوصاً در شهرهای واقع در دامنه کوه‌ها با سرعت بالایی رو به افزایش است. شهرهایی ازجمله تهران، تبریز، کرج، مشهد، قزوین، کرمان، شیراز و اهواز از این نظر وضعیت بحرانی‌تری دارند. در این بین، کلان‌شهر تهران به‌عنوان پایتخت و بعد از آن تبریز و کرج، بیش از سایر شهرها با این معضل مواجه هستند که گسترش بی‌رویه ساخت‌وساز بر روی‌ گسل‌های شمال تهران، ری، کهریزک، شمال کرج و ماهدشت گویای این مطلب است.

براساس آمار و اطلاعات منتشر شده حدود 230 برج در دهه 70 که دوره شروع برج‌سازی‌های جدید در تهران‌ محسوب ‌می‌شود، بدون دریافت مجوز کمیسیون ماده (۵) احداث ‌شده‌اند و مجوز 543 برج نیز تا پیش از سال 1385 صادر شده‌ است. بنابر اظهارات شهرداری تهران و شورای‌عالی شهرسازی و معماری کشور، اکثر این بناها فاقد ایمنی کافی هستند و بیش از 90 درصد برج‌های تهران براساس بررسی‌های سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی شهر تهران، استاندارد ایمنی ندارند. در حال حاضر ساختمان‌سازی و احداث برج‌های متعدد در تهران و شهرهای دیگر خصوصاً تبریز در محدوده ممنوعیت ساخت‌وساز یعنی حریم قرمز و نارنجی گسل‌ها نیز‌ صورت ‌گرفته است و به‌رغم اینکه مطابق آیین‌نامه 2800 اثرات گسل باید در طراحی ساختمان‌ها در پهنه‌های گسلی لحاظ گردد، تفاوتی در طراحی این ساختمان‌ها اعمال نمی‌شود که یکی از دلایل آن را می‌توان عدم ارائه ضوابط اجرایی و محاسباتی مشخص برای این ساختمان‌ها دانست.

مشاهدات زلزله ترکیه در بهمن سال 1401 نشان‌ می‌دهد که بیشترین خسارات به شهرهای واقع بر‌ گسل‌های فعال (آناتولی شرقی) و اطراف آن وارد شده‌ است. نکته‌ قابل‌توجه در این واقعه، آسیب شدید به ساختمان‌های جدید و خصوصاً بلند‌مرتبه احداث شده در سه دهه اخیر بود که حاکی از قصور مدیریت شهری در نظارت بر ساخت‌وساز در پهنه‌های گسلی است. در ایران نیز بنابر تجربیات گذشته، وسعت خرابی در کلان‌شهرهای واقع بر‌ گسل‌های فعال ازجمله تبریز، مشهد، اهواز و به‌ویژه تهران به‌دلیل تمرکز جمعیتی و وجود ساختمان‌های مرتفع بسیار متعدد، در صورت وقوع زمین‌لرزه‌های با بزرگای بیش از 7 بسیار وسیع و فاجعه‌آفرین خواهد بود. در حال حاضر شهر جدید پردیس در 10 کیلومتری جنوب محل تلاقی دو گسل مهم شمال تهران و مشا (عامل زلزله مخرب دماوند و شمیرانات در سال 1209) واقع شده‌ است. زلزله‌های سال‌های اخیر این منطقه در محدوده عمق 8 تا 15 کیلومتری سطح زمین و در ناحیه قطعه شرقی گسل مشا اتفاق افتاده‌اند که به‌دلیل پتانسیل وقوع زمین‌لرزه‌های بزرگ در این محدوده، امکان انتقال انرژی لرزه‌ای آن به تهران و به‌ویژه تحت‌تأثیر قرار دادن ساختمان‌های مرتفع را دارد. لذا با توجه به روند روبه‌رشد احداث و گسترش شهرک‌های جدید در پهنه‌های گسلی، تدقیق نقشه‌های گسل و حریم آن‌ها به‌ کمک ظرفیت‌های علمی و تخصصی کشور باید در اولویت برنامه‌های پیشگیری و کاهش خطر حوادث طبیعی قرار گرفته و این نقشه‌ها در دسترس عموم مردم قرار گیرند. این اقدام می‌تواند تأثیر بسزایی در ارتقای تاب‌آوری شهری و ایجاد و توسعه شهرهای امن داشته‌ باشد [36].

۵. بیان چالش‌ها و ارائه پیشنهادات راهبردی

به‌منظور کنترل و کاهش ریسک در شهرسازی‌ و توسعه­های آتی و ارتقای تاب‌آوری شهری در برابر زلزله، لازم است رعایت حریم گسل‌ها و ضوابط ساخت‌وساز در پهنه‌های گسلی به‌صورت اجبار در آید و نظارت کافی در این رابطه ازسوی دستگاه‌های نظارتی ازجمله شهرداری‌ها و سازمان نظام مهندسی ساختمان صورت گیرد. به‌طورکلی باید از توسعه شهری در مناطق پرخطر جلوگیری به عمل آمده و این مناطق به کاربری‌های فضای سبز تبدیل شوند. به‌منظور جلوگیری از افزایش ریسک در مناطقی که ساخت‌وساز بر روی‌ گسل‌های فعال (مانند‌ گسل‌های شمال تهران، شمال تبریز، گسل مشهد، گسل بینالود) انجام‌شده است، باید از ساخت‌وسازهای بیشتر ممانعت به عمل آید. در مورد ساختمان‌های احداث شده در پهنه‌های گسلی نیز اقداماتی همچون مقاوم‌سازی، تغییر کاربری و استفاده از صنعت بیمه توصیه شده‌ است. در ادامه اهم راهکارهای پیشنهادی در زمینه کاهش ریسک ناشی از زلزله در پهنه‌های گسلی ارائه شده ‌است:

• به‌جز شهر تهران که مطالعات پهنه‌های گسلی آن با بررسی‌های میدانی جدی در مقیاس یک به دو هزار به سرانجام رسیده است، به عقیده برخی متخصصین این حوزه، دقت نقشه‌های پهنه‌های گسلی در سایر کلان‌شهرهای کشور در مقیاس شهری نیست و اساساً تهیه این نقشه‌ها متکی به شواهد میدانی کافی انجام نشده است. لذا صدور هرگونه دستورالعمل در این زمینه باید با دقت کافی و انجام مطالعات میدانی گسترده انجام شود. به این منظور، تدقیق نقشه گسل‌ها و تعیین حریم آن‌ها در محدوده‌های شهری و کنترل تمرکز جمعیتی شهری در زون‌های خطر که می‌تواند در کاهش جدی تلفات و خسارت ناشی از وقوع زلزله نقش بسزایی داشته باشد، باید در اولویت اقدام قرار گیرد. با این‌حال تا زمان دستیابی به نقشه‌های دقیق‌تر، رعایت ضوابط پهنه‌های گسلی براساس دستورالعمل و نقشه‌های موجود ضروری است. بنابه اظهارنظر برخی صاحب‌نظران حوزه زلزله‌شناسی و مهندسی زلزله در یک نشست تخصصی[12]، ابلاغ عجولانه ضوابط و دستورالعمل‌های تخصصی و عدم بهره‌گیری کافی از متخصصین در این حوزه، منجر به بروز مشکلاتی در جامعه مهندسی می‌شود. دستورالعمل ساخت‌وساز در پهنه‌های گسلی نیز از این مسئله مستثنا نیست. در حال حاضر با وجود در نظر گرفتن عرض زیاد پهنه‌های گسلی در جهت اطمینان، ساخت ساختمان‌های تا 12 طبقه در این پهنه‌ها مجاز است و محدوده ممنوعیت ساخت در هر طرف گسل تنها 5 متر است. به گفته برخی متخصصین به‌نظر می‌رسد این دستورالعمل از نظر بهبود ایمنی تأثیرگذاری مطلوب را نداشته ‌باشد و از طرف دیگر محدودیت‌های غیرضروری مانند الزام اجرای درز انقطاع بزرگ و پی گسترده حتی در ساختمان یک طبقه را در یک پهنه بزرگ اعمال می‌کند. همچنین دسته‌بندی پهنه‌های گسلی در دستورالعمل با دسته‌بندی ارائه شده در نقشه‌های پهنه گسلی متفاوت است و ملاک طبقه‌بندی آن مشخص نیست. لذا ضروری است ضمن تهیه بانک‌های اطلاعاتی و انجام مطالعات کافی، بررسی و بازنگری این دستورالعمل توسط تیم فنی قوی متشکل از اساتید و خبرگان این حوزه در اسرع وقت صورت پذیرد.
• نکته بسیار مهم، تبعات اقتصادی ناشی از عدم دقت در تعریف حریم گسل است که خود مانع بزرگی در پذیرش و رعایت ضوابط مربوطه در جامعه است. گسل‌های اصلی طولی بیش از 10 کیلومتر دارند که ممکن است رفتار و ویژگی‌های گسل در هر قطعه از آن متفاوت باشد. لذا در نظر گرفتن بُعد ثابت و وسیع حریم در کل طول یک گسل از نظر علمی و اقتصادی منطقی نیست. در حال حاضر زون گسل در برخی کشورها تا حدود 20 متر تدقیق شده ‌است، درحالی‌که در ایران این رقم تا 500 متر می‌رسد. لازمه تدقیق و باریک کردن حریم گسل­ها، صرف زمان و بودجه کافی، بهره‌گیری از نیروی متخصص و انجام مطالعات میدانی است و تا زمانی که این ابزار فراهم نباشد، اساساً تدقیق واقعی و اقتصادی حریم گسل­ها انجام‌پذیر نخواهد بود.
• پژوهش‌های ساختگاهی به‌منظور شناسایی‌ گسل‌های فعال، رعایت حریم گسل و ممانعت از ساخت سازه‌های با اهمیت بالا بر روی‌ گسل‌های فعال از جنبه‌های مطالعاتی مهم پیش از توسعه ساختمان‌ها و سازه‌ها در مناطق شهری است.
• طبق استاندارد 2800 ایران باید از احداث ساختمان‌های با اهمیت خیلی زیاد و زیاد شامل ساختمان‌های ضروری و خطرزا و همچنین ساخت مدارس و مراکز آموزشی، پمپ‌بنزین و پمپ گاز در حریم‌ گسل‌های اصلی در پهنه‌ گسل‌های اصلی و همچنین بلند‌مرتبه‌سازی در این مناطق جلوگیری به عمل آید.
• پس از تهیه و ابلاغ نقشه پهنه‌های گسلی شهرها، باید بازنگری طرح تفصیلی شهرها برای تعریف کاربری‌های مجاز به استقرار در پهنه‌های گسلی مطابق این نقشه‌ها در دستور کار وزارت راه و شهرسازی و شهرداری‌ها قرار گیرد.
• با توجه به وجود برخی‌ گسل‌های اصلی در کلان‌شهرها و شهرها، انجام اقدامات ایمنی لازم توسط دستگاه‌های متولی شریآن‌های حیاتی کشور ازجمله وزارت نفت، وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات، وزارت نیرو و سازمآن‌ها و شرکت‌های تابعه و شرکت‌های مترو با نظارت مراجع ذی‌صلاح ضروری است.
• رعایت ضوابط رعایت حریم گسل مندرج در آیین‌نامه 2800 و دستورالعمل ساخت‌وساز در پهنه‌های گسلی باید توسط شهرداری و سازمان نظام مهندسی کنترل شود. همچنین التزام به آیین‌نامه‌های ساخت‌وساز و ضوابط نظام مهندسی در‌خصوص گسترش شهرها و به‌ویژه توسعه تراکمی و ارتفاعی در این مناطق باید مورد توجه قرار گیرد.
• کلیه ساختمان‌های با اهمیت خیلی زیاد (مطابق تعریف آیین‌نامه 2800) ازجمله بیمارستآن‌ها، درمانگاه‌ها، مراکز آتش‌نشانی و... در پهنه‌های گسلی با خطر متوسط تا خیلی زیاد و ساختمان‌های با اهمیت زیاد مانند مدارس، سینماها و... در پهنه‌های گسلی با خطر زیاد و خیلی زیاد (طبق تعریف دستورالعمل ساخت‌وساز در پهنه‌های گسلی) باید توسط دستگاه‌های مربوطه شناسایی شده و جابه‌جایی و تغییر کاربری آن‌ها به ساختمان‌های با درجه اهمیت پایین‌تر ضمن رعایت ضوابط و مقررات در اولویت اقدام قرار گیرد.
• در مورد ساختمان‌های با اهمیت زیاد در پهنه‌های گسلی با خطر کم تا متوسط نیز تنها در صورت رعایت محدودیت‌ها و ضوابط تمهیدات ویژه مطابق دستورالعمل ساخت‌وساز در پهنه‌های گسلی، مجاز به حفظ کاربری هستند و حفظ ساختمان‌های با اهمیت کم و متوسط در پهنه‌های گسلی نیز باید منوط به رعایت ضوابط این دستورالعمل باشد.
• تدقیق نقشه حریم گسل‌ها و اقدامات پیشگیرانه در قالب تهیه نقشه‌های گسل و پهنه‌بندی حریم گسل به‌همراه دستورالعمل فنی نحوه ساخت‌وساز در حریم گسل‌ها و معرفی کاربری‌های حساس و حیاتی در حریم گسل و ارائه راهکار ازسوی نهادهای دولتی و مدیریت شهری الزامی است. به این ترتیب که تا پایان سال دوم برنامه، تمامی کلان‌شهرهای با خطر لرزه‌خیزی بالا و بسیار بالا، تا پایان سال سوم برنامه، تمامی شهرهای بالای ۱۰۰ هزار نفر جمعیت با خطر لرزه‌خیزی بالا و بسیار بالا و تا پایان برنامه، تمامی شهرهای با خطر لرزه‌خیزی بالا و بسیار بالا با تأمین اعتبار ازسوی سازمان برنامه‌وبودجه انجام شود. این پیشنهاد [37] پیش‌تر نیز جهت درج در برنامه هفتم توسعه ارائه شده بود.
• عزم جدی برای تحقق سیاست­های کلان آمایش سرزمینی در تمرکززدایی سرزمینی از کلانشهرها با تاکید مضاعف بر ریسک بالای مخاطرات و تلفات انسانی در بروز رخداد سوانح طبیعی به خصوص زلزله باید صورت پذیرد.
• توجه موثر و عملیاتی به موضوع حریم گسل در طرح­های جامع و تفصیلی شهری در تعیین و جانمایی کاربری­ها، تراکم جمعیتی، تراکم ساختمانی، تعداد طبقات و عرض معابر بسیار ضرورت دارد.
• از بارگذاری متراکم و طبقاتی، ورای ظرفیت (تجمعی) امداد و نجات و تردد در شبکه ارتباطی پیرامون (محله، بلوک و عرض معبر)، در احکام و آرای کمیسیون ماده ۵ قانون تاسیس شورای‌عالی شهرسازی و معماری ایران و کمیسیون ماده ۱۰۰ قانون شهرداری باید اجتناب شود.
• پیاده‌سازی و اجرای اقدامات و وظایف دستگاه‌های‌ ذی‌ربط مطابق آنچه که در برنامه ملی کاهش خطر سوانح و حوادث و برنامه ملی آمادگی و پاسخ (برنامه‌های ذیل قانون مدیریت بحران) قید‌ شده ‌است و همچنین کنترل و پایش منظم عملکرد دستگاه‌ها توسط مراجع نظارتی باید در اولویت قرار بگیرد. خلاصه این اقدامات در جداول زیر ارائه شده‌ است.

جدول ۲. اقدامات مرتبط در برنامه ملی کاهش خطر حوادث و سوانح

(جدول فوق خلاصه­ای از برنامه اقدام مخاطره­محور مرتبط با رویداد زلزله و موضوع گسل در برنامه ملی کاهش خطر سوانح و حوادث را ارائه می­کند و جدول زیر کارکردهای مدیریتی مرتبط و شرح وظایف دستگاه­ها در برنامه ملی آمادگی و پاسخ بیان می­دارد.)

جدول ۳. اقدامات مرتبط در برنامه ملی آمادگی و پاسخ

۶. جمع‌بندی و نتیجه‌گیری

همان‌طور که گفته شد، در زمان وقوع زلزله به‌دلیل تغییر مکآن‌های بسیار شدید و احتمال گسیختگی در راستا یا نزدیکی‌ گسل‌های فعال، عموماً میزان خسارات و تلفات با نزدیک شدن به محدوده گسل افزایش می‌یابد. به‌علاوه دست‌کاری انسان در نواحی مجاور گسل، پتانسیل بسیار زیادی برای لغزش و ایجاد شکاف‌های سطحی و ناپایداری دامنه‌ای ایجاد می‌کند. در حال حاضر روند ساخت‌وساز و توسعه شهرها در پهنه‌های گسلی در بسیاری از مناطق کشور بدون توجه به مقررات حریم گسل، به‌سرعت رو به افزایش است و در شهرهایی ازجمله تهران، تبریز، کرج، مشهد، قزوین، کرمان، شیراز و اهواز به وضعیت بحرانی رسیده است. بسیاری از ساختمان‌های بلند‌مرتبه و یا فاقد ایمنی نیز از گذشته در این پهنه‌ها احداث ‌شده‌اند و بخش زیادی از بافت فرسوده شهرها نیز در پیرامون‌ گسل‌های فعال واقع هستند. در صورت ادامه روند کنونی ساخت‌وساز و عدم اقدام به‌موقع در‌خصوص ساختمان‌های غیرمجاز موجود در پهنه‌های گسل، با وقوع یک زلزله شدید در‌ هریک از این شهرها و خصوصاً تهران به‌عنوان پایتخت کشور، تبعات جبران‌ناپذیر در پی خواهد بود.

مهم‌ترین اقدامات به‌منظور جلوگیری از پیشرفت این بحران و وقوع فجایع احتمالی ناشی از آن، تدقیق حریم گسل­ها، رعایت ضوابط و مقررات ساخت‌وساز در پهنه‌های گسلی از طریق تقویت بُعد قانونی، اجرایی و نظارتی و درنهایت تصمیم‌سازی صحیح در‌خصوص ساختمان‌های فاقد ایمنی موجود در پهنه‌های مزبور است. همچنین تدوین معیارهای شهرسازی مبتنی‌بر ریسک، اصلاح طرح‌های تفصیلی شهری با در نظر گرفتن خطر زلزله و مکان‌‌یابی مراکز جمعیتی و زیرساخت‌های عمرانی منطبق بر محدودیت‌های پهنه‌های گسلی باید در دستور کار قرار گیرد. تجربیات زلزله‌های گذشته و خسارات سنگین زلزله اخیر ترکیه خصوصاً در شهرهای واقع بر گسل آناتولی شرقی که به‌دنبال مدیریت ضعیف شهری، عدم نظارت صحیح بر ساخت‌وساز در این نواحی و بخشودگی‌های غیراصولی تخلفات ساختمانی حوزه ایمنی اتفاق افتاد، باید به‌عنوان درس آموخته‌هایی ارزشمند در‌ فرایند مدیریت بحران به‌ویژه در مرحله پیشگیری و کاهش خطر حوادث طبیعی به‌درستی مورد بهره‌برداری قرار گیرند. همچنین در اختیار عموم قرار دادن نقشه‌های تدقیق شده حریم گسل­ها می‌تواند از تمرکز جمعیتی شهری در زون‌های خطر جلوگیری کند.

همان­طور که گفته شد بازنگری عاجل در روند فزاینده بلندمرتبه­سازی و متراکم­سازی در مناطق شمالی تهران بسیار حائز اهمیت است. برای این منظور، ملاحظات استقرار در حریم گسل، پدافند غیر عامل، مدیریت بحران، امداد و نجات و تحلیل اثرات تجمعی مجموع بارگذاری های جدید باید در تمام برنامه­ریزی­ها و سیاست­گذاری­های شهری در نظر گرفته شود. همچنین ضروری است از بارگذاری متراکم و طبقاتی (ورای ظرفیت تجمعی امداد و نجات و تردد در شبکه ارتباطی پیرامون) در احکام و آرای کمیسیون ماده ۵ و کمیسیون ماده ۱۰۰ نیز جلوگیری به­ عمل آید.