نویسنده = نرجس عبدالمنافی
دفتر مطالعات زیربنایی

بررسی و تحلیل شاخص‌های کلان بخش آب در سه‌ماهه اول سال 1405 (گزارش فصلی 1)

دوره 34، شماره 8، آبان 1405 شماره مسلسل:22005

https://doi.org/10.22034/mrc.report.22005

مراد اسدی، نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی

چکیده در بهار ۱۴۰۵، عمده مناطق کشور بارش نرمال و فراتر از نرمال را تجربه کرده و میانگین بارش فصلی بیش از دو برابر سال گذشته و ۳۴/۱ درصد بیشتر از بلندمدت بوده است. تمرکز زمانی بارش ها در اوایل فصل بوده و به دلیل انطباق زمانی مناسب، برای تولید دیم کشور مطلوب ارزیابی می شود. عمده بارش نیز در استان های جنوبی، نوار مرزی غرب، جنوب غرب کشور و زاگرس میانی بوده و ذخایر سدها با ۳۵ درصد افزایش نسبت به سال گذشته به بیش از ۳۴ میلیارد متر مکعب رسیده و افت پارسال را تا حد مطلوبی، خصوصاً در زنجیره کارون، دریاچه ارومیه و نوار مرزی غرب جبران کرده است. دمای بهار در اکثر مناطق خصوصاً در شرق و نوار شمالی کشور افزایش و در نوار مرزی غرب و جنوب غرب کشور به طور محسوس کاهش یافته و میانگین فصلی با ۰/۶ درجه افزایش نسبت به دوره بلندمدت به ۲۱/۸ درجه سلسیوس رسیده است. در افغانستان، بهبود نسبی بارش های بهاره ذخیره برف سراب حوضه هریرود را افزایش داد.
در سراب رودخانه های دجله و فرات بارش های بیش از دوبرابر نرمال ثبت شده که سبب بهبود شرایط حوضه و کاهش گردوخاک ورودی به کشور در کل سال ۱۴۰۵ خواهد شد. در سراب رودخانه ارس در ترکیه نیز بارش نرمال و ترسالی خفیف تجربه شده است. در این فصل، ۵/۹ درصد از اعتبارات مصوب بخش آب تخصیص یافته است. از احکام قانون برنامه هفتم نیز تدوین سند دیپلماسی آب پیشرفت بیش از برنامه داشته، اما اصلاح ساختار شرکت های زیرمجموعه وزارت نیرو، استقرار مدیریت مشارکتی و راه اندازی سامانه ملی مرجع داده های آب، همچنان از پیشرفت های مورد انتظار فاصله زیادی دارند.

دفتر مطالعات زیربنایی

بررسی و تحلیل شاخص‌های کلان بخش آب در سه‌ماهه پایانی سال 1404 (گزارش فصلی 4)

دوره 34، شماره 8، آبان 1405 شماره مسلسل:22031

https://doi.org/10.22034/mrc.report.22031

نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی، مراد اسدی

چکیده در فصل زمستان ۱۴۰۴، متأثر از کاهش نسبی بارش و افزایش دما، مناطق وسیعی از کشور تحت تأثیر خشک سالی بوده و میانگین دمای فصلی به مقدار ۸/۵ درجه سلسیوس رسیده که این میزان ۱/۸ درجه سلسیوس بالاتر از میانگین بلندمدت است. انطباق زمانی بارش ۸۹/۸ درصد بوده و پراکنش مکانی بارش نیز تا حدی ناهمگنی نسبت به بلندمدت داشته است. خشک سالی شدید و بسیار شدید بخش زیادی از مناطق مرکزی و نیمه شرقی کشور را فرا گرفته و بیش از ۹۵ درصد جمعیت کشور در مناطق دچار خشک سالی زندگی می کنند. آثار این پدیده به صورت نامتوازن بروز کرده و کاهش تبعات آن نیازمند هماهنگی فرابخشی و اولویت بخشی به مهم ترین مصارف آب است. در خصوص حوضه های آبریز مرزی و مشترک از جمله هیرمند و هریرود به ویژه در مناطق مرزی با ایران، شرایط خشک سالی حاکم بوده و در کشورهای عراق و ترکیه و سرچشمه های دجله و فرات عمدتاً شرایط ترسالی و نرمال حاکم بوده است. انتهای زمستان ۱۴۰۴، حجم ذخیره سدهای کشور با افت ۳ درصدی نسبت به سال گذشته، به حدود ۲۲/۷ میلیارد مترمکعب رسیده است. در این فصل ۱۶ درصد از اعتبارات بخش آب تخصیص یافته و مجموع اعتبارات تخصیص یافته در سال ۱۴۰۴ به ۹۰ درصد رسیده است. همچنین برخی از تکالیف قانون برنامه هفتم در بخش آب مانند تدوین سند دیپلماسی آب پیشرفت قابل قبول و مناسبی داشته، اما اصلاح ساختار شرکت های زیرمجموعه وزارت نیرو، راه اندازی سامانه ملی مرجع داده های آب و تدوین طرح جامع پیشگیری و پایش سیلاب پیشرفت محسوسی نداشته اند.

دفتر مطالعات زیربنایی

بررسی و تحلیل شاخص های کلان بخش آب در سه ماهه سوم سال 1404 (گزارش فصلی 3)

دوره 34، شماره 7، مهر 1405 شماره مسلسل:21984

https://doi.org/10.22034/mrc.report.21984

مراد اسدی، نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی

چکیده در پاییز ۱۴۰۴ کشور به طور متوسط شرایط خشک سالی خفیف را تجربه کرده و میانگین بارش ها در این فصل به ۶۰/۱ میلی متر رسیده است که وضعیت بهتری نسبت به پاییز سال قبل از آن را نشان می دهد. در نیم قرن اخیر پاییز ۱۴۰۴ سومین پاییز گرم بوده و میانگین دمای فصلی با ۱/۲ درجه سلسیوس افزایش نسبت به بلندمدت فصلی به ۱۶ درجه سلسیوس رسیده است. عمده بارش ها در نیمه دوم آذرماه متمرکز بوده و با میانگین بلندمدت ماهیانه منطبق نبوده؛ به طوری که انطباق زمانی بارش حدود ۴۷ درصد است. در حوضه های آبریز مرزی و مشترک، ازجمله هیرمند و هریرود، خشک سالی شدید حاکم بوده و در سرآب حوضه های آبریز دجله و فرات و نیز رودخانه ارس در کشور ترکیه، شرایط خشک سالی متوسط تجربه شده است. انتهای پاییز ۱۴۰۴، حجم ذخیره سدهای کشور با ۲۲ درصد کاهش نسبت به سال قبل از آن، به میزان کم سابقه ۱۷/۵ میلیارد متر مکعب رسیده که ضمن افزایش فشار بر منابع آب، احیای ذخایر سدها را حتی با وقوع بارش های نرمال، دشوار می سازد.
در این فصل بیش از ۲۴ درصد از اعتباراتِ بخش آب تخصیص یافته است که باتوجه به تخصیص نیمی از اعتبارات تا انتهای تابستان، میزان تخصیص اعتبارات سال ۱۴۰۴ تا انتهای پاییز ۱۴۰۴ مطلوب ارزیابی می شود. همچنین برخی از تکالیف قانون برنامه هفتم در بخش آب مانند تدوین سند دیپلماسی آب پیشرفت قابل قبولی داشته، اما پیشرفت تکالیفی نظیر اصلاح ساختار شرکت های زیرمجموعه وزارت نیرو، استقرار مدیریت مشارکتی و راه اندازی سامانه ملی مرجع داده های آب نسبت به پیشرفت مورد انتظار پایین است.

دفتر مطالعات زیربنایی

بررسی تعارض منافع در بخش آب کشور از دیدگاه نظارتی

دوره 34، شماره 3، خرداد 1405 شماره مسلسل:21612

https://doi.org/10.22034/mrc.report.21612

سیامک امیری، مراد اسدی، نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی

چکیده تعارض منافع در بخش آب کشور که ریشه در تصمیم گیری های غیرشفاف، تخصیص نامناسب منابع آب و عدم اولویت گذاری پروژه ها مطابق با میزان بازدهی آنها دارد، می تواند به استفاده ناپایدار از منابع آبی، تبعات محیط زیستی، تنش های اجتماعی و مناقشات آبی منجر شود. در این راستا، تمرکز تصمیم گیری در تخصیص سلیقه ای منابع آبی و اولویت دهی انگیزه های حزبی، سیاسی و اقتصادی بر پایداری ثروت ها و سامانه های طبیعی کشور، می تواند به تشدید بحران در بخش حیاتی آب منجر شود. با توجه به بررسی های این گزارش، بخشی از پروژه های آبی کشور مانند پروژه های سدسازی، انتقال آب و طرح های علاج بخشی ملی مانند طرح احیا و تعادل بخشی منابع آب زیرزمینی، می توانند تحت تأثیر تعارض منافع و به تبع آن کاهش اراده مدیریتی و سیاسی در روند اجرای آنها قرار گیرند. بررسی های این گزارش نشان می دهد درصد قابل توجهی از پروژه های ذیل طرح احیا و تعادل بخشی منابع آب زیرزمینی بیش از یک دهه از تصویب آن، یا اجرا نشده اند یا با درصدهای بسیار کمی (۲ و ۵ درصدی در مواردی) در حال اجرا بوده و یا کاملاً متوقف شده اند؛ بنابراین کنترل و کاهش تعارض منافع در بخش آب برای مدیریت پایدار منابع آب کشور ضروری بوده و مکانیسم های حکمرانی آبی باید با ارتقای شفافیت، استقرار سازوکار نظارت مستقل و تقویت نهادهای تنظیم گر هم سو شوند. همچنین مشارکت فراگیر ذی نفعان، به پیشبرد تصمیم های این بخش برمبنای معیارهای علمی و اصول عادلانه مبتنی بر مستندات (نه براساس گرایش های سیاسی و حزبی) منجر خواهد شد.

دفتر مطالعات زیربنایی

بررسی و تحلیل شاخص های کلان بخش آب در سه ماهه دوم سال 1404 (گزارش فصلی 2)

دوره 34، شماره 1، فروردین 1405 شماره مسلسل:21399

https://doi.org/10.22034/mrc.report.21399

نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی، مراد اسدی

چکیده در فصل تابستان ۱۴۰۴ در بیشتر مناطق کشور شرایط خشک سالی حاکم بوده و ضمن کاهش بارش، میانگین دمای فصلی به مقدار کم سابقه ۲۹/۲ درجه سلسیوس رسیده که ۱/۴ درجه سلسیوس بالاتر از میانگین بلندمدت است. انطباق زمانی بارش ۷۰ درصد بوده و پراکنش مکانی بارش نیز ناهمگنی جزئی نسبت به بلندمدت داشته است. خشک سالی بسیار شدید بخش زیادی از کشور را فرا گرفته و بیش از ۹۷ درصد جمعیت در مناطق دچار خشک سالی، زندگی می کنند. آثار این پدیده به صورت نامتوازن بروز می کند، بنابراین کاهش تبعات آن نیازمند هماهنگی فرابخشی و اولویت بخشی به مهم ترین مصارف آب است. در حوضه های آبریز مرزی و مشترک از جمله هیرمند و هریرود، همچنین بخش های زیادی از حوضه آبریز رودخانه های دجله و فرات در عراق خشک سالی متوسط تا بسیار شدید حاکم بوده و در سراب این حوضه در ترکیه خشک سالی شدید تا بسیار شدید رخ داده است. در حوضه آبریز ارس در ترکیه نیز شرایط خشک سالی متوسط تا شدید حاکم بوده است. انتهای تابستان ۱۴۰۴، حجم ذخیره سدهای کشور با یک چهارم کاهش نسبت به سال گذشته، به حدود ۱۹ میلیارد مترمکعب رسیده که سبب کاهش تولید برقابی و ایجاد تنش در تأمین آب مصارف مختلف می شود. در این فصل ۴۷ درصد از اعتبارات بخش آب تخصیص یافته و مجموع اعتبارات تخصیص یافته از ابتدای سال تا پایان شهریورماه بالغ بر ۵۰ درصد بوده است. همچنین برخی از تکالیف قانون برنامه هفتم در بخش آب مانند تدوین سند دیپلماسی آب پیشرفت قابل قبول و مناسبی داشته، اما اصلاح ساختار شرکت های زیرمجموعه وزارت نیرو و راه اندازی سامانه ملی مرجع داده های آب پیشرفت محسوسی نداشته اند.

دفتر مطالعات زیربنایی

بررسی لایحه بودجه سال 1405 کل کشور (35): در بخش آب

دوره 33، شماره 11، بهمن 1404 شماره مسلسل:21321

https://doi.org/10.22034/mrc.report.21321

نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی

چکیده  در لایحه بودجه سال ۱۴۰۵، برنامه های بخش آب عمدتاً در فصل «مدیریت یکپارچه منابع آب، خاک و پوشش گیاهی» و یک برنامه از فصل «حفاظت، بهسازی و پایش محیط زیست» ارائه شده اند. مشابه لوایح بودجه سال های پیشین، تعداد طرح های بخش آب، مندرج در لایحه بودجه به طور بسیار چشم گیری بالاتر از سایر بخش هاست. با احتساب طرح های مربوط به بخش آب از فصل «حفاظت، بهسازی و پایش محیط زیست» (شامل ۱۸۳ طرح) و از فصل «مدیریت یکپارچه منابع آب، خاک و پوشش گیاهی» (شامل ۳۱۲ طرح) این بخش دارای حدود ۴۹۵ ردیف اعتباری در لایحه می باشد که بسیار چشم گیر است. کل اعتبار تملک دارایی های سرمایه ای بخش آب در لایحه ۱,۲۹۰,۷۵۳,۶۲۴ صد ریال (۴/۱۲۹,۷۵۳ همت) است که افزایش ۱۱۸ درصدی را نسبت به رقم مصوب سال ۱۴۰۴ دارا می باشد. از میان برنامه های موضوعه نیز برنامه های عرضه آب با ۶۲۴,۴۳۹,۴۷۵ صد ریال (۶۲,۴۴۴ همت)، تأمین آب با ۳۱۴,۲۶۰,۴۹۷ صد ریال (۳۱,۴۲۶ همت) و توسعه تأسیسات فاضلاب و بازچرخانی آب با ۲۵۰,۴۰۳,۶۵۲ صد ریال (۲۵,۰۴۰ همت) در صدر اعتبارات تملک دارایی های سرمایه ای بخش آب هستند. از میان برنامه های بخش آب برنامه های عرضه آب، توسعه تأسیسات فاضلاب و بازچرخانی آب و تأمین آب با افزایش به ترتیب ۱۲۶، ۱۲۳ و ۱۰۰ درصدی نسبت به سال گذشته، از بیشترین افزایش برخوردار هستند. در لایحه بودجه، حدود ۲۳۶,۰۸۰,۰۰۰ صد ریال (۲۳,۶۰۸ همت)، مجموع درآمدها، واگذاری دارایی های سرمایه ای و مالی در بخش آب است که ۴۲ درصد آن مربوط به درآمد موضوع جزء (۱) بند (ب) و (ث) ماده (۳۹) قانون برنامه هفتم پیشرفت (بازتخصیص آب صنایع) و ۲۱ درصد آن نیز مربوط به درآمد حاصل از برداشت آب از آبخوان ها می باشد. 

دفتر مطالعات زیربنایی

آسیب شناسی قوانین و مقررات مربوط به تعیین حد بستر و حریم رودخانه ها و ارائه اصلاحات و پیشنهادهای تقنینی

دوره 33، شماره 7، مهر 1404 شماره مسلسل:21006

https://doi.org/10.22034/report.mrc.2025.1404.33.7.21006

مهدی مظاهری، نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی

چکیده براساس اصل (۴۵) قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، رودخانه ها و پهنه های آبی در مالکیت حکومت اسلامی بوده و تملک آنها امکان پذیر نیست. بر این مبنا باید بستر رودخانه ها تعیین شده و حد و مرز مالکیت ها مشخص باشد. «بستر جاری» رودخانه عبارت است از پهنه ای که آب در آن در حال جریان بوده و در مواقع مختلف این بستر متغیر است. به دلیل این تغییر باید حدی برای بستر رودخانه تعریف شده و این حد مبنای قوانین و مقررات موضوعه قرار گیرد. این بستر، «بستر قانونی» نام دارد. در حال حاضر، قانون توزیع عادلانه آب (مصوب ۱۳۶۱) و آیین نامه مربوط به بستر و حریم رودخانه ها، انهار، مسیل ها، مرداب ها، برکه های طبیعی و شبکه های آبرسانی، آبیاری و زهکشی (مصوب ۱۳۷۹) به عنوان قانون و مقررات اصلی و جاری کشور در زمینه تعیین حد بستر و حریم رودخانه ها و سایر پهنه های آبی مشابه هستند. بررسی ها نشان می دهد که برخی ملاحظات فنی مهم در زمینه تعیین حدود بستر و حریم وجود دارد که در قوانین و مقررات موضوعه مدنظر قرار داده نشده است. ازجمله این ملاحظات، متغیر بودن حد بستر و حریم با زمان و لزوم به روزرسانی آنها در مقاطع مختلف زمانی و همچنین مقیاس مکانی و زمانی حاکم بر تفاوت عوامل طبیعی و انسان ساخت است. ملاحظات فنی مذکور به همراه لزوم تصریح تاریخ تعیین تکلیف مالکیت ها، الزام به کارکرد طبیعی پهنه آبی در تمام امور حاکمیتی و تصدی گری، اصلاح احکام قانونی در جهت جلوگیری از تفسیرپذیری و تعارض منافع از مواردی است که باید در اصلاح احکام ذی ربط موجود قانون توزیع عادلانه آب (مصوب ۱۳۶۱) و الحاقات جدید مدنظر قرار گیرد. 

دفتر مطالعات زیربنایی

ارزیابی عملکرد برنامه هفتم پیشرفت تا پایان شهریور ۱۴۰۴ : فصل ۸- نظام یکپارچه مدیریت منابع آب

دوره 33، شماره 7، مهر 1404 شماره مسلسل:21065

https://doi.org/10.22034/report.mrc.2025.1404.33.7.21065

مراد اسدی، سیامک امیری، نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی

چکیده بحران آب در ایران یک مسئله جدی بوده که به عنوان یک ابرچالش مطرح است. این بحران دارای دو جنبه اصلی است: یکی ناشی از عوامل اقلیمی مانند کاهش بارش ها، خشکسالی های پی درپی و تغییرات دما که باعث کاهش منابع آبی می شوند؛ و دیگری ناشی از عوامل انسانی مانند الگوی مصرف نادرست آب، افزایش جمعیت، توسعه ناپایدار کشاورزی و صنعت و ضعف در مدیریت منابع آب است. هر دو دسته این عوامل باعث شده اند که ایران با کاهش شدید منابع آبی مواجه شده که پیامدهای گسترده زیست محیطی، اقتصادی، اجتماعی و حتی امنیتی به همراه دارد. برای مقابله با این بحران، فصل هشتم قانون برنامه پنج ساله هفتم پیشرفت در کشور تدوین و تصویب شده که دولت موظف به اجرای آن است. این برنامه شامل اقدامات کلیدی در زمینه اصلاح الگوی مصرف آب، ارتقای فناوری های مرتبط، اصلاح ساختارها و بهبود اصول مدیریتی بوده تا بتواند بخشی از مشکلات بحران آب را حل کند. باید توجه کرد که نظارت بر اجرای این برنامه اهمیت ویژه ای دارد، زیرا بدون پیگیری دقیق و منظم اجرای اهداف تعیین شده، ممکن است برنامه ها به صورت کامل یا به موقع عملی نشوند و بحران آب عمیق تر شود. نظارت مستمر و کارآمد باعث می شود که عملکرد دستگاه ها و سازمان ها شفاف شده، مشکلات و نقاط ضعف زودتر شناسایی شده و اقدامات اصلاحی در اسرع وقت انجام شود. همچنین، این فرایند اطمینان می دهد که منابع مالی و فنی به درستی مصرف شده و اهداف توسعه پایدار در بخش منابع آب تحقق یابد. این گزارش شامل جزئیاتی از عملکرد دستگاه های مکلف به اجرای احکام ذیل فصل ۸ قانون برنامه پنج ساله هفتم پیشرفت بوده که برای تحقق اهداف این بخش حیاتی می تواند مورد استفاده قرار گیرد. 

دفتر مطالعات زیربنایی

بررسی و تحلیل شاخص های کلان بخش آب در سه ماهه نخست سال 1404 (گزارش فصلی 1)

دوره 33، شماره 7، مهر 1404 شماره مسلسل:21087

https://doi.org/10.22034/report.mrc.2025.1404.33.7.21087

مراد اسدی، نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی

چکیده در فصل بهار ۱۴۰۴ ایران با یکی از شدیدترین دوره های خشک سالی مواجه بوده و ضمن کاهش بارش ها، میانگین دمای فصلی به مقدار بی سابقه ۲۳/۴ درجه سلسیوس رسیده که ۲/۳ درجه سلسیوس بالاتر از میانگین بلندمدت است. انطباق زمانی بارش ۵۶ درصد است که کشاورزی دیم و پوشش گیاهی را تحت تأثیر قرار داده و پراکنش مکانی بارش ناهمگون تر شده است. خشک سالی بسیار شدید بخش زیادی از کشور را فرا گرفته و بیش از ۹۱ درصد جمعیت در مناطق دچار خشک سالی زندگی می کنند. اثرات این پدیده به صورت نامتوازن بروز کرده و کاهش تبعات آن نیازمند هماهنگی فرابخشی و اولویت بخشی به مهم ترین مصارف آب است. در حوضه های آبریز مرزی و مشترک از جمله هیرمند و هریرود، همچنین بخش های زیادی ازحوضه آبریز رودخانه های دجله و فرات در عراق خشک سالی شدید حاکم بوده و در سراب این حوضه در ترکیه خشک سالی متوسط رخ داده است. اما حوضه آبریز ارس در ترکیه شرایط نرمال تا ترسالی خفیف دارد. انتهای بهار ۱۴۰۴، حجم ذخیره سدهای کشور با یک چهارم کاهش نسبت به سال گذشته، به ۲۵/۲ میلیارد مترمکعب رسیده که سبب کاهش تولید برقابی و ایجاد تنش در تأمین آب مصارف مختلف می شود. در این فصل تنها ۲/۴ درصد از اعتبارات بخش آب تخصیص یافته که ۲۲/۶ درصد کمتر از میزان مورد انتظار است. همچنین برخی از تکالیف قانون برنامه هفتم در بخش آب مانند تدوین سند دیپلماسی آب پیشرفت قابل قبولی و مناسبی داشته، اما اصلاح ساختار شرکت های زیرمجموعه وزارت نیرو و راه اندازی سامانه ملی مرجع داده های آب پیشرفت محسوسی نداشته اند. 

دفتر مطالعات زیربنایی

بررسی و تحلیل شاخص های کلان بخش آب در سه ماهه پایانی سال 1403 (گزارش فصلی 4)

دوره 33، شماره 5، مرداد 1404 شماره مسلسل:20900

https://doi.org/10.22034/report.mrc.2025.1404.33.5.20900

نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی، مراد اسدی

چکیده بررسی اهم شاخص های آب و هواشناسی در زمستان ۱۴۰۳ نشان می دهد که میانگین بارش در این مدت نسبت به میانگین بلندمدت حدود ۳۶ درصد کاهش یافته است. در این مدت، بارش ۳۰ استان کشور کمتر از میانگین بلندمدت بوده و تنها در استان همدان افزایش میزان بارش در مقایسه با بلندمدت رخ داده است. همچنین متوسط دمای فصل زمستان در ۱۵ استان کشور بیش از میانگین بلندمدت فصلی بوده و به طور متوسط در سطح کل کشور با افزایش ۰/۳ درجه سلسیوس همراه بوده است. متأثر از افت شدید نزولات جوی و افزایش دما، سطوح گسترده ای از کشور با خشک سالی خفیف تا شدید مواجه شده است. ذخایر سدهای مهم کشور نیز در انتهای فصل زمستان با کاهش ۵ درصدی نسبت به مدت مشابه سال گذشته همراه بوده و حجم ذخایر سدهای کشور در انتهای این فصل به ۲۳ میلیارد مترمکعب رسیده است. زنجیره سدهای استان های تهران و البرز از جمله سد امیرکبیر، لار و لتیان وضعیت بحرانی داشته و درصد پرشدگی آنها کمتر از ۱۵ درصد بوده است. همچنین ذخیره سد زاینده رود ۵۴ درصد نسبت به مدت مشابه سال گذشته کاهش داشته است. سدهای دوستی و طرق در استان خراسان رضوی، سدهای استقلال و شمیل و نیان در استان هرمزگان، سد رودبال داراب در استان فارس و سد ساوه در استان مرکزی نیز در وضعیت بسیار بحرانی قرار گرفته اند. در فصل زمستان سال گذشته، از مجموع اعتبارات بخش آب، ۵۱ درصد تخصیص یافته و در مجموع تخصیص صورت گرفته در طی سال ۱۴۰۳ به ۹۶ درصد رسیده است.

دفتر مطالعات زیربنایی

ظرفیت شناسی بخش آب از منظر سرمایه گذاری (تحلیلSOAR)

دوره 33، شماره 5، مرداد 1404 شماره مسلسل:20883

https://doi.org/10.22034/report.mrc.2025.1404.33.5.20883

مهدی مظاهری، مراد اسدی، نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی، سیامک امیری

چکیده هرگونه توسعه و آمایش در کشور، نیازمند منابع آب مناسب و پایدار است. این امر، به نوعی توسعه تمام بخش های زیربنایی و اقتصادی کشور را تحت الشعاع قرار می دهد. وضعیت فعلی مؤلفه های مختلف مدیریت آب کشور از مناظر مختلف ازجمله تنش های آبی موجود، بهره وری نامطلوب و تعدد طرح های نیمه تمام، نیاز به سرمایه گذاری مطمئن در این بخش را امری الزام آور می کند. نام گذاری سال ۱۴۰۴ به عنوان سال «سرمایه گذاری برای تولید»، این فرصت را ایجاد می کند که عزم و اراده ملی مؤلفه های مختلف نظام را در این راستا جهت دهی کرده و می تواند امتیازاتی را برای بخش آب نیز رقم زند. در این گزارش با استفاده از روش تحلیل SOAR وضعیت فعلی بخش آب از منظر سرمایه گذاری مورد ظرفیت سنجی قرار گرفته است. بر این مبنا، تعداد ۱۴ نقطه قوت، ۱۳ فرصت، ۹ چشم انداز و ۹ نتیجه برای موضوع ظرفیت شناسی سرمایه گذاری در بخش آب احصا شد. پس از آن با تشکیل ماتریس روش SOAR، ارتباطات بین اجزای آن استخراج شده و درنهایت از منظر سرمایه گذاری در بخش آب، اولویت ها و راهبردهای ۱۰ گانه این بخش ارائه شدند. 

دفتر مطالعات زیربنایی

ارائه بسته نظارتی مرتبط با برنامه های کاهش میزان آب به حساب نیامده در شبکه توزیع آب شرب

دوره 33، شماره 5، مرداد 1404 شماره مسلسل:20890

https://doi.org/10.22034/report.mrc.2025.1404.33.5.20890

سیامک امیری، مراد اسدی، نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی

چکیده از آب به حساب نیامده به عنوان یکی از چالش های مهم پیش روی مدیریت پایدار منابع آب، به ویژه در کشورهای درحال توسعه یاد می شود. با توجه به برآوردهای موجود، علاوه بر هدررفت میلیاردها مترمکعب آب در شبکه توزیع شرب در سطح جهانی، سالانه میلیاردها دلار زیان اقتصادی نیز متوجه کشورهای مختلف جهان است. در ایران و براساس بررسی های جدید، حدود ۳۲ درصد از کل حجم آب ورودی به شبکه توزیع شرب کشور فاقد درآمد بوده که دارای حجمی معادل ۲/۹ میلیارد مترمعکب و مبلغی در حدود ۱۳ هزار میلیارد تومان است. بر این اساس استان های با بیشترین مقدار آب به حساب نیامده شامل کهگیلویه و بویراحمد و خوزستان است که به ترتیب ۵۷/۳ و ۵۳/۴ درصد از کل حجم آب توزیع شده در شبکه شرب آنها فاقد درآمد است. تدوین و پیگیری راهبردهای کاهش آب به حساب نیامده ضروری بوده به طوری که کاهش موفقیت آمیز آن نه تنها به کاهش هزینه های متعدد عملیاتی می انجامد، بلکه کارایی بهره برداری از منابع آب را نیز افزایش داده و به گسترش دسترسی به آب پایدار و اجتناب از عواقب نامطلوب ثانویه (مانند گسترش مناقشات) کمک می کند. این گزارش با رویکردی جامع به این چالش مهم کشور پرداخته و برای بهبود وضعیت کشور در کاهش نرخ آب به حساب نیامده، به ارائه یک چارچوب سیاستی، مدیریتی و فنی می پردازد. نتایج این گزارش و یافته های آن نشان می دهد کاهش آب به حساب نیامده علاوه بر تأثیر اقتصادی قابل توجه، نقش تعیین کننده ای در حفاظت از منابع آبی محدود کشور و تضمین امنیت آبی نسل های آینده دارد. 

دفتر مطالعات زیربنایی

ارزیابی عملکرد سدهای در دست بهره برداری کشور در مدیریت منابع آب

دوره 33، شماره 5، مرداد 1404 شماره مسلسل:19699-1

https://doi.org/10.22034/report.mrc.2025.1404.33.5.19699-1

سیامک امیری، نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی

چکیده یکی از راه های بسیار مرسوم و اصولی برای ذخیره، حفاظت و بهره برداری از منابع مهم و حیاتی آب سطحی احداث سدها و مخازن ذخیره آب برای کنترل و مدیریت مصرف آن است. سدسازی در ایران و جهان به دلیل نیاز به ذخیره و دسترسی مناسب و آسان به منابع آب سطحی برای تمامی نیازهای مصرفی معمول، تولید انرژی، حفاظت و حراست از آب های زیرزمینی، مقاصد گردشگری و غیره، اهمیت خاصی خصوصاً در سالیان اخیر داشته است. این اهمیت بیشتر به دلیل بدل شدن صنعت سدسازی به یک صنعت پیشرو در میان صنایع برتر کشور از لحاظ تولید دانش و توسعه فنی بوده است. همچنین کارایی این صنعت در تضمین و توفیق سیاست های توسعه ای ملی بر کسی پوشیده نیست. نکته مهم که نیاز است به صورت ویژه درباره آن بحث شود تحلیل میزان موفقیت این صنعت در نیل به اهداف توسعه ای و سرمایه گذاری های ویژه پیرامون آن است. در این راستا گزارش پیش رو عملکرد و روند صنعت سدسازی در ایران را از جوانب مختلف آماری، علمی و مالی برای سدهای در حال بهره برداری (و در مواردی دیگر پروژه های در دست مطالعه و ساخت) بررسی می کند. در این گزارش سعی شده به تعدادی از سدهای دارای اهمیت در کشور اشاره شود، به گونه ای که دید نسبتاً کلی و مناسبی در رابطه با وضعیت سدهای در دست بهره برداری کشور ارائه دهد. نتایج گزارش نشان می دهد تعداد زیادی از سدهای مهم در دست بهره برداری کشور در تمام طول دوره بهره برداری با مشکل عملکرد و خالی بودن مخازن روبه رو بوده اند، سدهایی که بنابر پیش بینی های فنی و کارشناسی نیاز است با عملکرد مناسب در راستای حفظ و توسعه منابع آب انجام وظیفه کنند. در بسیاری از سدهای کشور تغییرات عمده ای در جریان ورودی مشاهده می شود به گونه ای که در بیش از ۹۸ درصد (۵۲ مورد سد در دست بهره برداری) از سدهای اشاره شده در گزارش به ازای نقطه زمانی مشخصی تغییراتی تماماً کاهشی در جریان ورودی به مخازن (از ۳ تا ۹۴ درصد) دیده می شود. در انتهای گزارش چارچوب های مدیریتی با تکیه بر مبانی و اصول کارشناسی و واقعیت های آماری برای توسعه و بهره وری بیشتر در این صنعت مورد بحث قرار گرفته است.

دفتر مطالعات زیربنایی

بررسی علمی و کارشناسی ابعاد مختلف استحصال آبهای جوی: اثربخشی و ملاحظات

دوره 33، شماره 3، خرداد 1404 شماره مسلسل:20791

https://doi.org/10.22034/report.mrc.2025.1404.33.3.20791

نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی

چکیده اثرگذاری انسان بر جو از طریق پروژه های تعدیل وضع هوا و در قالب طرح های بارورسازی ابرها و یونیزاسیون جو صورت می گیرد. درحال حاضر فناوری بارورسازی ابرها روش رایج تر تعدیل وضع هوا بوده که طی آن اهداف افزایش بارش یا کاهش آثار مخرب جوی (مانند تگرگ) دنبال می شود. اثرگذاری بارورسازی ابرها بر افزایش بارش محدود بوده و از طرفی دیگر این پروژه ها باید تحت شرایط مختلف مناسب انجام شوند. جهت آشکارسازی تأثیر بارورسازی ابرها در منطقه هدف و دوره زمانی قابل ملاحظه، نیاز به تحلیل آماری قوی و مؤثر با استفاده از داده های مربوط به تعداد زیادی عملیات بارورسازی در بازه های زمانی تعریف شده می باشد. همچنین لازمه تداوم مطالعات و بکارگیری تمامی روش ها و فناوری های در دسترس، انجام مطالعات آماری اطمینان بخش با پشتیبانی مطالعات فیزیکی و مشاهدات هواشناسی جهت بیان بدون ابهام تأثیر بارورسازی ابرهاست. یونیزاسیون جو، از دیگر روش های تعدیل وضع هوا، با هدف اثرگذاری بر جو و تغییرات آب وهوایی عمدی انجام می شود که هنوز آثار آن اثبات نشده و از نظر علمی ابهام های جدی در این خصوص وجود دارد و مجامع علمی دنیا نیز در مورد آن سکوت اختیار کرده اند. نکته حائز اهمیت آن است که با توجه به ابهامات و عدم قطعیت های حاکم بر پروژه های بارورسازی ابرها و با توجه به وقوع دوره های کم بارش و خشکسالی های متوالی در کشور، در حال حاضر بکارگیری این روش ها، راهکار مؤثری برای مقابله با خشکسالی محسوب نمی شود و به نظر می رسد تمرکز بر روش های مدیریت مصرف منابع آب، به مراتب اثرگذاری بیشتری در عبور از چالش های موجود خواهد داشت.

دفتر مطالعات زیربنایی

بررسی بخش دوم لایحه بودجه سال 1404 کل کشور(36): بخش آب

دوره 32، شماره 12، اسفند 1403 شماره مسلسل:20486

https://doi.org/10.22034/report.mrc.2025.1404.32.12.20486

نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی

چکیده بررسی لایحه بودجه سال ۱۴۰۴ نشان می دهد که بخش آب (شامل فصل منابع آب و فصل آب و فاضلاب)، پس از فصل حمل و نقل از بیشترین اعتبار تملک دارایی های سرمایه ای در لایحه بودجه سال ۱۴۰۴ برخوردار است. این میزان اعتبار، ۲۹/۸ درصد از کل اعتبارات تملک دارایی های سرمایه ای فصول ارائه شده در لایحه را شامل می شود که خود به نوعی بیانگر اهمیت بخش آب و حجم بالای طرح ها و اعتبارات موضوعه است. مجموع اعتبارات تملک دارایی های سرمایه ای برنامه های ذیل فصول منابع آب و آب و فاضلاب، برابر ۵۷۳,۷۰۰,۷۴۰ میلیون ریال است که در کل افزایش ۴۱ درصدی را نسبت به قانون بودجه سال ۱۴۰۳ داشته است. مقایسه مجموعه سنجه های عملکردی مندرج در برنامه هفتم و لایحه بودجه سال ۱۴۰۴، نشان می دهد که جهت گیری های سنجه ها، هم سو نیز نیست و همچنین روح حاکم بر سنجه های مندرج در لایحه بودجه (به عنوان مثال: «استحصال آب کشاورزی») با هدف کاهش مصارف کشاورزی مندرج در قانون برنامه هفتم در تعارض آشکار است. با این وصف، تحقق اهداف برخی از احکام برنامه هفتم در بخش آب، در هاله ای از ابهام قرار می گیرد. در لایحه بودجه سال ۱۴۰۴، حدود ۹۰ درصد اعتبارات تملک فصل منابع آب برای برنامه های عرضه و تأمین آب در نظر گرفته شده است که در مقایسه با سهم ناچیز مربوط به برنامه بهبود بهره برداری و حفاظت از منابع آب (۸ درصد) جای تأمل دارد. در فصل آب و فاضلاب، حدود ۹۳ درصد اعتبارات تملک مربوطه به برنامه توسعه تأسیسات فاضلاب و بازچرخانی آب تعلق دارد که با توجه به عقب ماندگی های موجود در این برنامه، امری مثبت ارزیابی می شود. 

دفتر مطالعات زیربنایی

بررسی و تحلیل شاخص های کلان بخش آب در سه ماهه سوم سال 1403(گزارش فصلی 3)

دوره 32، شماره 12، اسفند 1403 شماره مسلسل:20571

https://doi.org/10.22034/report.2025.1404.32.12.20571

مراد اسدی، نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی

چکیده بررسی اهم شاخص های آب و هواشناسی در سه ماهه سوم سال ۱۴۰۳ نشان می دهد که میانگین بارش در این مدت نسبت به میانگین بلندمدت حدود ۴۳ درصد کاهش یافته است. همچنین متوسط دمای فصل پاییز در سطح همه استان های کشور بیش از میانگین بلندمدت فصلی بوده و به طور متوسط در سطح کل کشور با افزایش ۱/۱ درجه سلسیوس همراه بوده، به نحوی که پاییز سال جاری کشور رتبه چهارم گرما در این فصل را طی چهار دهه اخیر تجربه کرده است. متأثر از افزایش دمای کم سابقه و افت شدید نزولات جوی، سطوح گسترده ای از کشور با خشک سالی شدید تا خیلی شدید مواجه شده است. ذخایر سدهای مهم کشور نیز در انتهای فصل پاییز با افزایش ۱۱ درصدی نسبت به مدت مشابه سال گذشته همراه بوده و حجم ذخایر سدهای کشور در انتهای این فصل به ۲۲/۵ میلیارد مترمکعب رسیده است. حجم آب در سدهای زنجیره کارون همانند سال گذشته بوده و زنجیره سدهای استان تهران و دریاچه ارومیه شرایط بهتری نسبت به مدت مشابه سال قبل داشته اند. اما سدهای مهم واقع در استان های اصفهان (زاینده رود)، مرکزی (پانزده خرداد)، هرمزگان (استقلال)، کرمان (نسا) و مرکزی (کمال صالح) با افت حداقل ۴۰ درصدی نسبت به مدت مشابه سال گذشته روبه رو شده اند. بررسی شرایط اقلیمی کشورهای همسایه در فصل پاییز بیانگر استقرار شرایط خشک سالی شدید تا خیلی شدید در حوضه های آبریز هیرمند و هریرود بوده است. حوضه های آبریز دجله و فرات در جنوب شرق ترکیه و شمال عراق نیز عمدتاً شرایط خشک سالی متوسط تا شدید را تجربه کرده اند، با این وجود، در حوضه آبریز ارس خشک سالی خفیف تا وضعیت نرمال حاکم بوده است. بررسی اعتبارات بخش آب نیز نشان می دهد از مجموع تملک دارایی های سرمایه ای که براساس قانون بودجه سال جاری بالغ بر ۴۸۰ هزار میلیارد ریال بوده، طی فصل پاییز حدود ۱۲ درصد آن تخصیص یافته که با لحاظ تخصیص فصول قبل، طی سال جاری به ۴۵ درصد رسیده است.

دفتر مطالعات زیربنایی

بررسی و تحلیل شاخص های کلان بخش آب درسه ماهه دوم سال 1403 (گزارش فصلی 2)

دوره 32، شماره 10، دی 1403 شماره مسلسل:20295

https://doi.org/10.22034/report.mrc.2025.1403.32.10.20295

نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی، مراد اسدی

چکیده بررسی اهم شاخص های آب و هواشناسی در سه ماهه دوم سال ۱۴۰۳ نشان می دهد که میانگین بارش در این مدت نسبت به مدت مشابه سال گذشته و میانگین بلندمدت افزایش یافته است. همچنین متوسط دمای فصل تابستان علاوه بر اینکه نسبت به سال گذشته با افزایش همراه بوده، ۱/۶ درجه سانتی گراد نیز بیشتر از متوسط بلندمدت تابستان بوده است. در فصل تابستان رکوردی بی سابقه از افزایش دمای کره زمین نیز ثبت شده است. با وجود ثبت بیشترین دما در سال آبی گذشته، میانگین بارش در کشور نرمال و معادل ۲۳۴/۵ میلی متر بوده است. به رغم بارش های نرمال، اما افزایش دما منجر به حاکم شدن شرایط خشک سالی شدید تا بسیار شدید در اکثر مناطق کشور شده است. ذخایر سدهای مهم کشور نیز در انتهای فصل تابستان با افزایش ۱۲ درصدی نسبت به مدت مشابه سال گذشته همراه بوده است. حجم آب در سدهای زنجیره کارون که نقش مهمی در تولید برقابی کشور ایفا می کنند همانند سال گذشته بوده، اما سدهای واقع در مرکز کشور با افت درصد پرشدگی مواجه بوده اند. بررسی شرایط اقلیمی کشورهای همسایه در فصل تابستان بیانگر استقرار شرایط خشک سالی در اکثر مناطق افغانستان و حوضه آبریز رودخانه های مرزی و مشترک هیرمند و هریرود بوده و شرق ترکیه و عراق تحت تأثیر خشک سالی قرار گرفته اند. بررسی اعتبارات بخش آب نیز نشان می دهد از مجموع تملک دارایی های سرمایه ای که براساس قانون بودجه سال جاری بالغ بر ۴۸۰ هزار میلیارد ریال بوده، طی فصل تابستان حدود ۳۳ درصد آن تخصیص یافته است.

دفتر مطالعات زیربنایی

بررسی لایحه بودجه سال 1404 کل کشور(11): موضوع تبصره «7» بخش آب، کشاورزی و محیط زیست

دوره 32، شماره 8، آبان 1403 شماره مسلسل:20198

https://doi.org/10.22034/report.mrc.2024.1403.32.8.20198

نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی، هومن غلامپور ارباستان، پژمان اعلائی بروجنی

چکیده دولت بخش اول لایحه بودجه سال 1404 را که شامل ماده واحده است در اوایل آبانماه سال جاری به مجلس شورای 
اسلامی ارائه داده است. ماده واحده لایحه بودجه مذکور، مشتمل بر 17 تبصره است که تبصره«7 » آن با عنوان «آب، 
کشاورزی و محیط زیست» شش بند دارد. در بندهای مرتبط با بخش آب (الف، ب، پ و ت)عمدتاً مواردی درخصوص
اعتبارات مربوط به سیستمهای نوین آبیاری، دریافت عوارض از چاههای آب(حق النظاره)، تسویه جمعی- خرجی 
مابه التفاوت قیمت تکلیفی و تمام شده آب با بدهی طرحهای تممک دارایی های سرمایه ای و دریافت مبلغ اضافه بر 
آب بها از مشترکان و اختصاص آن برای کاهش هدررفت آب بیان شده است. لایحه بودجه سال 1404 نیز همانند لایحه 
بودجه سال قبل، شامل احکام محدودی در بخش آب است و جهت گیری مطلوبی نسبت به برنامه هفتم پیشرفت در 
آن دیده نمی شود. در برخی از احکام برنامه پنجساله هفتم پیشرفت، الزام جهت گیری در قوانین بودجه سالیانه تصریح 
شده است و علاوه بر این، لازمه اجرایی شدن برخی احکام نیز لحاظ اعتبارات مورد نیاز در قوانین بودجه سنواتی است 
ازجلمه تجهیز و ساماندهی شبکه کمی و کیفی پایش منابع آب و راه اندازی سامانه ملی حسابداری آب طی دو سال 
اول برنامه، ساخت آب شیرین کن هایی برای نواحی ساحلی (حداقل 80 درصد) و خرید تضمینی آب شیرین شده و نصب 
کنتور روی چاه ها در راستای پایداری تأمین مصارف و کنترل اضافه برداشتها. با وجود تصویب و ابلاغ برنامه هفتم 
پیشرفت، احکام مندرج در لایحه بودجه سال 1404 به نحوی تکرار احکام نه چندان مهم قوانین بودجه سالهای گذشته 
است و تناسبی بین محتوای لایحه در بخش آب با برنامه هفتم پیشرفت دیده نمیشود.
در بندهای مرتبط با بخش کشاورزی نیز احکام مهمی در برنامه هفتم پیشرفت همچون پیاده سازی نظام بهینه
تولید کشاورزی، انتقال تدریجی حمایتهای قیمتی و غیرقیمتی، فنی، مالی و تسهیلاتی بخش تولید محصوالت 
کشاورزی و غذایی به انتهای زنجیره تولید (تولیدکننده)، توسعه کشاورزی قراردادی، افزایش سرمایه نقدی بانک 
کشاورزی و اجرای بیمه تمام خطر محصولات اساسی کشاورزی نیازمند خط مشی گذاری در قالب تبصره های لایحه
بودجه هستند که ضروری است در اصلاح این لایحه مدنظر قرار گیرند.
در بندهای مرتبط با بخش محیط زیست و منابع طبیعی «ث» و «ج» در تبصره «7 » برای نخستین بار در لایحه های 
پیشنهادی بودجه سالیانه کشور به قرارگیری سازمان حفاظت محیط زیست در بین دستگاههای مجاز به دریافت وجه، 
کالا یا خدمات تحت هر عنوان از اشخاص حقیقی و حقوقی و همچنین اخذ هدایا و کمک نقدی و جنسی در قبال همه
معاملات اعم از داخلی وخارجی و همچنین اعطای مجوز قانونی به این سازمان به اجرای طرحهای مشارکت عمومی در 
حفظ محیط زیست پرداخته شده است. به رغم توزیع پراکنده احکام مرتبط با حوزه محیط زیست و منابع طبیعی در 6
تبصره لایحه پیشنهادی که نزدیک به %4۵ این احکام، سابقه طرح در قوانین سنوات گذشته را نداشته است، اما 
تأثیرگذاری احکام تکراری سنوات گذشته در لایحه پیشنهادی سال 1404 و همچنین انطباق احکام پیشنهادی با 
جهت گیری برنامه پنجساله هفتم پیشرفت کشور در حوزه محیط زیست و منابع طبیعی ازجممه نکاتی است که توجه 
به آن در اصلاح لایحه پیشنهادی ضروری به نظر میرسد.

دفتر مطالعات زیربنایی

بررسی و تحلیل شاخص های کلان بخش آب در سه ماهه اول سال 1403 (گزارش فصلی 1)

دوره 32، شماره 6، شهریور 1403 شماره مسلسل:19993

https://doi.org/10.22034/report.2024.17171.1938

مراد اسدی، نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی

چکیده بررسی اهم شاخص های آب و هواشناسی در سه ماهه اول سال ۱۴۰۳ نشان می دهد که میانگین بارش در این مدت نسبت به مدت مشابه سال گذشته و میانگین بلندمدت افزایش یافته است. همچنین متوسط دمای فصل بهار، برخلاف دو فصل زمستان و پاییز سال گذشته که با افزایش شدید و بی سابقه دما همراه بودند، افزایش چشمگیری نداشته و عمدتاً نیمه شمالی کشور افزایش دمای بیشتری را نسبت به نیمه جنوبی تجربه کرده است. به طورکلی متأثر از بارش های مناسب بهاری و عدم افزایش شدید دما، طی فصل بهار سالجاری، کشور در شرایط ترسالی قرار گرفته و بعد از سه سال متوالی، از شرایط خشک سالی خارج شده است. ذخایر سدهای مهم کشور نیز با افزایش ۹ درصدی نسبت به مدت مشابه سال گذشته همراه بوده و عمده آنها در شرایط مناسبی قرار دارند. همچنین درصد پرشدگی سد دوستی و چاه نیمه های سیستان که نقش مهمی در تأمین نیاز شرب مراکز جمعیتی شرق کشور ایفا می کنند، بعد از چندین سال افت متوالی، افزایش یافته است. بررسی شرایط اقلیمی کشورهای همسایه نیز بیانگر شرایط مطلوب و ترسالی در افغانستان و حوضه آبریز رودخانه های مرزی و مشترک هیرمند و هریرود بوده، همچنین شرق ترکیه و شمال عراق نیز شرایط نرمال و ترسالی را تجربه کرده اند که نقش مهمی در آبدهی رودخانه های دجله و فرات دارد. بررسی اعتبارات بخش آب نشان می دهد از مجموع تملک دارایی های سرمایه ای که براساس قانون بودجه سالجاری بالغ بر ۴۸۰ هزار میلیارد ریال بوده، طی فصل بهار تخصیص صورت نگرفته است. 

دفتر مطالعات زیربنایی

بررسی و تحلیل شاخص های کلان بخش آب در سه ماهه پایانی سال 1402 (گزارش فصلی 4)

دوره 32، شماره 3، خرداد 1403 شماره مسلسل:19841

https://doi.org/10.22034/report.2024.16899.1782

نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی، مراد اسدی

چکیده بررسی اهم شاخص های آب و هواشناسی در سه ماهه پایانی سال ۱۴۰۲ نشان می دهد که میانگین بارش در این مدت نسبت به مدت مشابه سال گذشته و میانگین بلندمدت، کاهش و متوسط دمای هوای کشور نیز نسبت به میانگین بلندمدت فصل زمستان، افزایش داشته است. کمبود بارش در کنار افزایش دما، باعث شده است که درجاتی از خشک سالی خفیف تا شدید در کشور ایجاد شده و ذخایر سدهای کشور در برخی از استان ها ازجمله خراسان رضوی، فارس، کرمان و مرکزی در شرایط نامطلوبی قرار گیرند. بارش های سیلابی اواخر اسفندماه در جنوب شرق کشور منجر به بهبود وضعیت ذخایر آب های سطحی در نیمه جنوبی استان سیستان وبلوچستان شده، این درحالی است که چاه نیمه ها واقع در شمال این استان همچنان در وضعیت بحرانی قرار داشته اند. بررسی شرایط اقلیمی کشورهای همسایه نیز حاکی از آن است که اگرچه مناطقی از کشورهای افغانستان، عراق و ترکیه در فصل زمستان درگیر درجات متفاوتی از خشک سالی بوده اند اما در مجموع شرایط آنها از منظر وسعت و شدت خشک سالی مطلوب تر از ایران بوده است. در خصوص اعتبارات بخش آب، حدود ۳۰ درصد از اعتبارات مصوب در سه ماهه پایانی سال ۱۴۰۲ تخصیص یافته که با احتساب ۴۵ درصد تخصیص صورت گرفته تا انتهای پاییز سال ۱۴۰۲، کل اعتبار تخصیص یافته به بخش آب تا انتهای سال گذشته به حدود ۷۵ درصد رسیده که نسبت به تخصیص صورت گرفته در سال ۱۴۰۲، حدود ۲۵ درصد کاهش داشته است.

دفتر مطالعات زیربنایی

اظهارنظر کارشناسی درباره بخش دوم لایحه بودجه سال 1403(22): بخش آب

دوره 32، شماره 2، اردیبهشت 1403 شماره مسلسل:19795

https://doi.org/10.22034/report.2024.16792.1712

نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی

چکیده لایحه بودجه سال ۱۴۰۳ در دو بخش احکام بودجه ای ماده واحده و جداول تفصیلی پیوست، تدوین شده و برخلاف روال سال های گذشته طی دو بازه زمانی مجزا به مجلس شورای اسلامی ارائه شده است. بخش اول، شامل ماده واحده در اواخر اسفندماه سال گذشته، پس از بررسی و تصویب در مجلس شورای اسلامی و تأیید و تصویب شورای نگهبان در قالب بخش اول قانون بودجه سال ۱۴۰۳، ابلاغ شد. بخش دوم، شامل جداول پیوست لایحه بودجه در فروردین ماه سال ۱۴۰۳ از سوی دولت به مجلس شورای اسلامی ارائه شده است. در بخش آب، اعتبارات هزینه ای وزارت نیرو در لایحه بودجه سال ۱۴۰۳ نسبت به رقم مصوب در قانون بودجه سال ۱۴۰۲ نزدیک به ۵۰ درصد رشد داشته و از ۷،۶۱۳،۵۹۴ میلیون ریال در سال ۱۴۰۲ به ۱۱،۳۸۴،۰۹۳ میلیون ریال در سال ۱۴۰۳ رسیده است. اعتبارات طرح های تملک دارایی های سرمایه ای بخش آب نیز با رشد ۵۵ درصدی از ۳۰۹،۴۷۰،۵۹۰ میلیون ریال در سال ۱۴۰۲ به ۴۸۰،۷۲۶،۲۳۷ میلیون ریال در لایحه بودجه سال ۱۴۰۳ رسیده است. بیشترین اعتبارات طرح های تملک دارایی های سرمایه ای در بین شرکت ها و مؤسسات تابعه وزارت نیرو، مربوط به شرکت های مادرتخصصی مهندسی آب و فاضلاب کشور و مدیریت منابع آب ایران است. اعتبارات مربوطه برای شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور در لایحه بودجه سال ۱۴۰۳ نسبت به سال ۱۴۰۲ حدود ۳۰ درصد و برای شرکت مدیریت منابع آب ایران حدود ۸۳ درصد رشد داشته است. همچنین بررسی اعتبارات طرح های تملک دارایی های سرمایه ای مربوط به بخش آب در لایحه بودجه سال ۱۴۰۳ حاکی از رشد ۵۱ درصدی این اعتبارات نسبت به سال ۱۴۰۲ است که عمده این اعتبارات نیز همانند سال های گذشته مربوط به برنامه هایی مانند آبرسانی، سدسازی، ساختمان شبکه آبیاری و زهکشی، انتقال آب، ساماندهی رودخانه ها، ساخت تونل، ایجاد تأسیسات فاضلاب و مجتمع های آبرسانی روستایی است. درخصوص اعتبارات ردیف های متفرقه، برای برخی از برنامه ها و طرح های بخش آب نیز اعتبار تملک دارایی های سرمایه ای معادل ۱۵۹،۶۶۶،۰۰۰ میلیون ریال لحاظ شده است.

دفتر مطالعات زیربنایی

بررسی و تحلیل شاخص های کلان بخش آب در سه ماهه سوم سال 1402(گزارش فصلی 3)

دوره 32، شماره 1، فروردین 1403 شماره مسلسل:19700

https://doi.org/10.22034/report.2024.16749.1698

مراد اسدی، نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی

چکیده در گزارش حاضر، اهم شاخص های بخش آب در سه ماهه سوم سال ۱۴۰۲ مورد بررسی قرار گرفته و وضعیت کلان این بخش در موضوعات مختلف تشریح شده است. در این راستا با استفاده از شاخص های مهم آب و هواشناسی در سه ماهه اول سال آبی ۱۴۰۲-۱۴۰۳، وضعیت بارش، دما، خشک سالی و تأثیرات آن در مناطق مختلف کشور و حوضه های آبریز فرامرزی و مشترک تحلیل شده است. همچنین شرایط منابع آب سطحی کشور در سه ماهه سوم سال جاری ارائه و نقش آن در مدیریت کلان بخش آب کشور و آثار آن در مناطق مختلف مورد بحث قرار گرفته است. علاوه بر این، ضمن پرداختن به اهم وقایع بخش آب کشور در سه ماهه سوم سال جاری، اعتبارات تخصیص یافته به بخش آب نیز مورد بررسی قرار گرفته تا ضمن آگاهی بخشی نسبت به وضعیت این بخش طی پاییز سال جاری، بتوان شمایی کلی از شرایط تأمین اعتبارات و همچنین اولویت بندی طرح ها و پروژه های در دست اجرا ارائه کرد.

دفتر مطالعات انرژی، صنعت و معدن

بررسی لایحه بودجه سال 1403کل کشور: تبصره«7»(بخش آب، برق و هسته ای)

دوره 31، شماره 10، دی 1402 شماره مسلسل:19509

https://doi.org/10.22034/report.2024.16470.1537

رضا شریفی، سیده مریم موسوی، نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی

چکیده ماده واحده لایحه بودجه سال ۱۴۰۳ کل کشور، مشتمل بر ۱۵ تبصره بوده که تبصره «۷» آن شامل ۱۷ بند است و عمدتاً به مسائل بودجه ای بخش آب، برق و انرژی هسته ای پرداخته است. در بخش برق، از مهم ترین موضوعاتی که در برنامه هفتم به آنها پرداخته شده می توان به تنوع بخشی به سبد تولید برق، رشد معاملات برق در بورس انرژی و صادرات برق توسط بخش خصوصی اشاره کرد. اما بررسی احکام بخش برق و هسته ای لایحه بودجه نشان دهنده عدم تغییر رویکرد احکام این بخش است. چرا که احکامی ناظر به عوارض برق، بیمه مشترکان خانگی و تجاری برق، پیش بینی منابع مالی برای تأمین برق شهرک های صنعتی و نحوه خرید برق از نیروگاه اتمی بوشهر که در قانون بودجه سال ۱۴۰۲ تصویب شده بودند، با تغییرات جزئی در لایحه بودجه سال ۱۴۰۳ نیز ارائه شده اند. در بندهای مرتبط با بخش آب نیز مواردی در رابطه با اعتبارات مربوط به سیستم های نوین آبیاری، دریافت حق النظاره و مابه التفاوت قیمت تکلیفی و تمام شده آب شرب و خدمات فاضلاب بیان شده است. نکته حائز اهمیت در خصوص احکام مربوط به بخش آب آن است که بسیاری از مواردی که در قوانین بودجه سنوات گذشته وجود داشته اند، در لایحه بودجه حاضر حذف شده و همچنین الزامات اجرایی شدن برخی از احکام برنامه هفتم پیشرفت به لحاظ برنامه ریزی جهت تأمین اعتبارات مربوطه نیز نادیده گرفته شده اند. استفاده از ظرفیت قوانین بودجه سنواتی برای دستیابی به اهداف برنامه های پنج ساله و تسهیل اجرای قوانین لازم بوده و ضروری است که احکام بودجه ای مرتبط با این قوانین بالادستی لحاظ شود. در این راستا در گزارش حاضر پیشنهادهای اصلاحی و الحاقی مربوط به تبصره «۷» لایحه بودجه سال ۱۴۰۳ کل کشور ارائه شده اند.

دفتر مطالعات زیربنایی

بررسی و تحلیل شاخص های کلان بخش آب در سه ماهه دوم سال 1402 (گزارش فصلی 2)

دوره 31، شماره 9، آذر 1402 شماره مسلسل:19475

https://doi.org/10.22034/report.2023.9874

نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی، مراد اسدی

چکیده در گزارش حاضر اهم شاخص های بخش آب در سه ماهه دوم سال ۱۴۰۲ مورد بررسی قرار گرفته و وضعیت کلان این بخش در موضوعات مختلف تشریح شده است. در این راستا با استفاده از شاخص های مهم آب و هواشناسی در سه ماهه تابستان و ۱۲ ماهه منتهی به شهریورماه سال ۱۴۰۲ (سال آبی ۱۴۰۲-۱۴۰۱)، وضعیت بارش، دما، خشکسالی و تأثیرات آن در مناطق مختلف کشور و حوضه های آبریز فرامرزی و مشترک تحلیل شده است. همچنین شرایط منابع آب سطحی کشور در سه ماهه دوم سال جاری ارائه و نقش آن در مدیریت کلان بخش آب کشور و آثار آن در مناطق مختلف مورد بحث قرار گرفته است. علاوه بر این، ضمن پرداختن به اهم وقایع بخش آب کشور در سه ماهه دوم سال جاری، اعتبارات تخصیص یافته به بخش آب نیز مورد بررسی قرار گرفته تا ضمن آگاهی بخشی نسبت به وضعیت این بخش، بتوان شمایی کلی از شرایط تأمین اعتبارات و همچنین اولویت بندی طرح ها و پروژه های در دست اجرا، ارائه کرد. 

دفتر مطالعات زیربنایی

بررسی و آسیب شناسی طرح به هنگام سازی مطالعات جامع منابع آب کشور و تطابق آن با شرایط فعلی بخش آب

دوره 31، شماره 7، مهر 1402 شماره مسلسل:19321

نرجس السادات عبدالمنافی جهرمی

چکیده با هدف دستیابی به مؤلفه های مورد نیاز جهت برنامه ریزی و تدوین سیاست های راهبردی در بخش آب و همچنین به منظور مدیریت و مقابله با چالش ها و معضلات این بخش، مطالعاتی در سطح کشور انجام شده است که بارزترین آنها مطالعات «طرح جامع آب کشور» است. آخرین بازنگری این طرح، مربوط به سال ۱۳۸۶ است که در قالب طرح «به هنگام سازی مطالعات جامع منابع آب کشور» صورت گرفت. اهم اهداف طرح اخیر، شامل به هنگام سازی منابع و مصارف، ترسیم وضع موجود و ارائه بیلان، ایجاد بانک اطلاعاتی و سامانه مدیریت اطلاعات جامع آب کشور، تهیه سیستم تصمیم یار و برخی موارد دیگر بوده است. اگرچه شرح خدمات طرح اخیر، به نوعی کامل ترین شرح خدمات در این زمینه بوده است، اما در نهایت خروجی آن نتوانسته تمامی شرح خدمات تعریف شده را پوشش دهد. علاوه براین، بخش اعظمی از خروجی های این مطالعات نیز به دلیل برخی نواقص و کاستی ها، هرگز مورد استفاده قرار نگرفته اند. در کنار این چالش ها، گذشت زمان طولانی برای اجرای طرح و ارائه کامل گزارش ها، باعث شده است که گزارش های خروجی درنهایت در سال ۱۳۹۴ به تأیید برسند. با توجه به سال آبی پایه ۱۳۸۶-۱۳۸۵، گذشت نزدیک به ۱۰ سال از اطلاعات اولیه و همچنین سیر تغییرات منابع آب در کشور، عملاً موجب بلا استفاده ماندن نتایج طرح شده است. همچنین از مهم ترین خروجی های طرح، بانک اطلاعاتی و سیستم تصمیم یار بوده که درنهایت محقق و اجرایی نشدند. با عنایت به موارد مذکور و کاستی های موجود، ضرورت دارد تا با توجه به تمامی تغییرات حادث شده و با رویکرد پیاده سازی حکمرانی مطلوب آب و اصلاح ساختارهای سازمانی و تلفیق روش ها، در چارچوب الزامات زیست محیطی و توسعه پایدار و با رعایت سند آمایش سرزمین، طرح جامع آب کشور مجدداً مورد بازنگری مبنایی قرار گیرد.