آثار متقابل دو حوزه علم و سیاستگذاری در پایداری منابع آبهای زیرزمینی
دوره 29، شماره 9، آذر 1400
المیرا ولی پور، حامد کتابچی
چکیده براساس آمار و اطلاعات وزارت نیرو، منابع آب زیرزمینی حدود 57 درصد از نیاز آب شرب شهری، حدود 83 درصد از نیاز آب شرب روستایی و حدود 52 درصد آب کشاورزی کشور را تأمین می کند. در سال های خشک نسبت تأمین آب از این منبع برای مصارف مختلف افزایش می یابد. این آمار و اطلاعات نشان می دهد که تأمین نیازهای مختلف آبی در کشور وابسته به برداشت آب های زیرزمینی است. عواملی نظیر کمبود بارش و رخداد خشکسالی های پی درپی در سال های اخیر، عدم اجرای طرح های تغذیه مصنوعی و پخش سیلاب جهت مهار سیلاب ها و احیای آبخوان ها، حفر چاه های غیرمجاز با پیشرفت فناوری و تسهیل حفاری چاه و بهره برداری های بیش از حد از چاه ها منجر به کسری ذخیره آب های زیرزمینی و کاهش توان مدیریتی در آبخوان ها شده است. درحال حاضر میزان کسری تجمعی ذخیره آب های زیرزمینی ایران به بیش از 132 میلیارد مترمکعب رسیده که تنها حدود 105 میلیارد مترمکعب از این رقم مربوط به 17 سال اخیر و 18 میلیارد مترمکعب آن مربوط به پنج سال اخیر است. درحال حاضر از بین 609 دشت کشور، 188 دشت وضعیت آزاد، 273 دشت وضعیت ممنوعه، 135 دشت وضعیت ممنوعه بحرانی و 13 دشت در لیست پیشنهاد ممنوعیت قرار دارند. لذا می توان گفت که 420 دشت دارای وضعیت ممنوعه و ممنوعه بحرانی هستند که با افت دائمی، تغییر کیفیت آب و فرونشست زمین مواجه هستند و به عنوان دشت ممنوعه شناخته می شوند. نگرانی در مورد کاهش آب های زیرزمینی و تخریب اکوسیستم ها منجر به توسعه مفهوم پایداری آب های زیرزمینی به عنوان ابزاری برای سیاستگذاری آب های زیرزمینی در برنامه های مدیریت منابع آب در سراسر جهان شده است. از آنجا که مدیریت پایدار آب های زیرزمینی در درون سیستم های تلفیقی هیدرولوژیکی، محیط زیستی و اجتماعی ـ اقتصادی تعبیه شده است، اجرای این سیاست ها چالشی برای مدیران آب و جامعه علمی محسوب می شود. این مسئله در صورت عدم وجود فرایندهای مشارکتی منجر به ایجاد شکاف ارتباطی بین متولیان آب کشور، دانشمندان و جامعه می شود. ازاین رو می توان مفهوم پایداری آب های زیرزمینی را به منظور ارائه رویکردهای مشارکتی و یکپارچه تر و به جهت کاربرد در حوزه سیاستگذاری و وضع قوانین برای برقراری امنیت آبی ارائه داد. برای این منظور نیاز به بررسی مفهوم پایداری آب های زیرزمینی از چشم اندازهای سیاستی و علمی و ارائه سیر تکاملی این مفهوم از آب دهی مطمئن تا مدیریت پایدار آب های زیرزمینی وجود دارد. همچنین این مهم، نیازمند تمرکز بر تنوع ارزش های اجتماعی مرتبط با پایداری آب های زیرزمینی، کارایی و عوامل حکمرانی آبخوان است. مؤلفه های اصلی ارزیابی علمی و مؤثر سیاست پایداری آب های زیرزمینی، مدل سازی چندفرایندی، تحلیل عدم قطعیت و مشارکت می باشند. طبق بررسی اولیه به نظر می رسد سیاستگذاری پایدار و کارامد آب های زیرزمینی مستلزم یک ارزیابی علمی، شامل: ۱. مشارکت ذی نفعان در یک فرایند مشارکتی از طریق مدل سازی مشارکتی و یادگیری اجتماعی، ۲. درک درست از سناریوهای درحال توسعه بین آب های سطحی ـ زیرزمینی، اکوسیستم ها و فعالیت های انسانی، ۳. بررسی و در نظر گرفتن عدم قطعیت و تنوع اولویت های جامعه با استفاده از تجزیه و تحلیل عدم قطعیت چندمدله و مدیریت تطبیقی می باشد. گفتنی است که توسعه چنین رویکرد بین رشته ای که سیاست، علم و عمل را برای ارزیابی پایداری آب های زیرزمینی به هم تلفیق می کند، در سراسر جهان هنوز در مراحل ابتدایی است، ولی به طور کلی مطالعات مربوط به پایداری آب های زیرزمینی رشد بسیار بیشتری نسبت به مطالعات مربوط به آب های زیرزمینی دارند. لازم است در قوانین، بودجه ریزی و سیاستگذاری هایی که در کشور انجام می شود به این رویکرد توجه شود.
خلاصه مدیریتی آثار متقابل دو حوزه علم و سیاستگذاری در پایداری منابع آبهای زیرزمینی
دوره 29، شماره 9، آذر 1400
المیرا ولی پور، حامد کتابچی
چکیده براساس آمار و مطالعات وزارت نیرو، منابع آب زیرزمینی حدود 57 درصد از نیاز آب شرب شهری، 83 درصد از نیاز آب شرب روستایی و 52 درصد آب کشاورزی کشور را تأمین میکند. در سالهای خشک نسبت تأمین آب از این منبع برای مصارف مختلف افزایش مییابد. این آمار ومطالعات نشان میدهد که تأمین نیازهای مختلف آبی در کشور وابسته به برداشت آبهای زیرزمینی است. عواملی نظیر کمبود بارش و رخداد خشکسالیهای پی در پی در سالهای اخیر، حفر چاههای غیرمجاز با پیشرفت فناوری و تسهیل حفاری چاه و بهره برداریهای بیش از حد منجر به کسری ذخیره آبهای زیرزمینی شده که افت تراز آب زیرزمینی، تأثیرات منفی روی محیطزیست، فرونشست زمین و به طور کلی کاهش توان مدیریتی آبخوانها از تبعات آن است.
اثرات متقابل دو حوزه علم و سیاستگذاری در پایداری منابع آبهای زیرزمینی
دوره 29، شماره 6، شهریور 1400
المیرا ولی پور، حامد کتابچی
چکیده منابع آب زیرزمینی در زیرساختهای اقتصادی ـ اجتماعی، فرهنگی و... کشور نقش بسزایی دارد، ازاین رو کمبود این منابع میتواند به موضوعی تنشزا در هر کشور تبدیل شود. از طرفی نگرانی در مورد کاهش آبهای زیرزمینی و تبعات آن مانند افت آبهای زیرزمینی، کاهش آب قابل برداشت، تخریب محیط زیست و فرونشست زمین، منجربه توسعه مفهوم پایداری آبهای زیرزمینی به عنوان ابزاری برای سیاستگذاری آبهای زیرزمینی در برنامه های مدیریت منابع آب در سراسر جهان شده است. از آنجا که مدیریت پایدار آبهای زیرزمینی در درون سیستمهای تلفیقی هیدرولوژیکی، محیط زیستی و اقتصادی ـ اجتماعی تعبیه شده، اجرای این سیاستها چالشی برای مدیران آب و جامعه علمی محسوب میشود. این مسئله در صورت عدم وجود فرایندهای مشارکتی منجربه ایجاد شکاف ارتباطی بین مقامات آبی، دانشمندان و جامعه میشود. ازاینرو میتوان مفهوم پایداری آبهای زیرزمینی را به منظور ارائه رویکردهای مشارکتی و یکپارچه تر و به جهت کاربرد در حوزه سیاستگذاری و وضع قوانین برای برقراری امنیت آبی ارائه داد
نقدی بر برآورد بیلان منابع آب زیرزمینی در کشور ایران: راهکارها و پیشنهادها
دوره 26، شماره 1، فروردین 1397
حامد کتابچی، داود محمودزاده
چکیده