خلاصه مدیریتی

بیان/شرح مسئله

تجربه چندین دهه ‌سیاستگذاری در ایران نشان داده است که گزارش‌های مقطعی از «میزان رضایت مردم» یا «نظرسنجی‌های سنجش نگرش»، هرچند سودمند، اما برای فهم عمیق و نظام‌مند از چگونگی ارزشیابی مردم از یک سیاست کافی نیستند. آنچه در ادبیات ‌سیاستگذاری کشور‌ به‌عنوان یک خلأ روش‌شناختی جدی احساس می‌شود، نبود یک چارچوب عملیاتی تکرارپذیر برای سنجش «ارزشیابی مردم‌محور» است؛ چارچوبی که بتواند فراتر از توصیف نگرش‌ها، به کشف ساختار ذهنی مردم، وزن‌دهی به ابعاد مختلف یک سیاست از منظر آنان و در نهایت محاسبه «نمره ارزشیابی» به‌عنوان یک کمیت عینی و قابل مقایسه در طول زمان بپردازد. این گزارش، دقیقاً برای پر کردن همین خلأ روش‌شناختی تدوین شده است.

یک ارزشیابی مردم‌محور که مدعی اعتبار و تکرارپذیری باشد، الزاماً بر تلفیق سه منبع معرفتی استوار است:

۱. چارچوب هنجاری و ابزاری خط‌مشی (آنچه قانون/دولت می‌گوید): بازنمایی اهداف و ابزارهای سیاست از منظر نهادهای حکمرانی.

۲. چارچوب ادراکی و تجربه زیسته مردم (آنچه مردم می‌گویند): بازنمایی مدل ذهنی، مسائل و اولویت‌های مردم فارغ از مفروضات قانونی.

۳. داده‌های پیمایشی نظام‌مند (آنچه مردم ارزشیابی می‌کنند): بازنمایی کمّی از ادراک پیامدهای سیاست در جمعیت هدف.

نتیجه این گزارش نشان می‌دهد که حذف یا تضعیف‌ هریک از این سه منبع، به تولید مدلی ناقص و‌ چه‌بسا گمراه‌کننده از ارزشیابی مردم منجر خواهد شد.

نقطه‌نظرات/ یافته‌های کلیدی

• گام‌های فرایند پیشنهادی (به‌عنوان یک الگوی روش‌شناختی)

گام اول: تحلیل دوگانه و تلفیق چارچوب‌ها

به‌جای اتخاذ رویکردی صرفاً «قانون‌محور» (تحلیل سیاست از بالا) یا صرفاً «مردم‌محور» (تحلیل مصاحبه‌ها از پایین)، هر دو مسیر را به‌موازات هم طی کنید. از‌ یک‌سو، با بهره‌گیری از روش تحلیل مضمون، اهداف و ابزارهای مستتر در متن قانون و آیین‌نامه‌ها را استخراج‌ کنید. ازسوی‌دیگر، با طراحی مصاحبه‌های نیمه‌ساخت‌یافته و نمونه‌گیری هدفمند‌ مبتنی‌بر تکنیک‌هایی مانند فرایند تحلیل سلسله‌مراتبی (AHP)، مدل ذهنی و مسائل اولویت‌دار مردم را کشف کنید. ادغام نظام‌مند این دو چارچوب، مبنای اولیه برای طراحی ابزار پیمایش را تشکیل می‌دهد (در این گزارش، این رویکرد منجر به شناسایی و افزوده شدن مضمون «فرزند‌پروری» به‌عنوان یک بُعد جدید شد).

 گام دوم: طراحی ابزار پیمایش

در این گام می بایست ابزار پیمایش (پرسش نامه) به گونه ای طراحی شود که از هم آمیختگی دو بخش متمایز جلوگیری کند. بدین منظور، پرسش نامه به دو بخش مجزا تفکیک شد:

بخش اول: تجربه زیسته (تجربه دریافت یا مواجهه با خدمات سیاستی ): سنجش دریافت یا عدم دریافت عینی خدمات و حمایت های سیاستی توسط پاسخ گو.

بخش دوم: ادراک از پیامد اجرای خط‌مشی: ارزشیابی مستقیم ‌پاسخ‌گو از موفقیت یا شکست اقدامات دولت در‌ هریک از حوزه‌های سیاستی (با طیف لیکرت).

این تفکیک، امکان تحلیل مجزای هر لایه و شناسایی‌ روابط علَی میان «تجربه»، «نگرش» و «ارزشیابی» را فراهم می‌آورد.

گام سوم: کشف ساختار عاملی با رویکرد اکتشافی  (EFA)

گام کلیدی در ارزشیابی مردم‌محور آن است که از تحمیل ساختارهای از پیش تعیین ‌شده (چه ساختار قانونی و چه ساختار حاصل از مصاحبه) بر داده‌ها اجتناب ورزید. لذا در این راستا از تحلیل عاملی اکتشافی استفاده شد تا ساختار هم‌بستگی‌های نهفته در پاسخ‌های مردم خود را نشان دهد؛ ساختاری که بازتاب‌دهنده شیوه‌ای است که مردم،‌ به‌صورت خودآگاه یا ناخودآگاه، ابعاد مختلف سیاست را دسته‌بندی و ارزش‌گذاری می‌کنند. مقایسه تطبیقی این ساختار اکتشافی با چارچوب اولیه (حاصل از گام اول)، غنی‌ترین یافته روش‌شناختی پژوهش را تشکیل می‌دهد، زیرا شکاف میان ذهنیت ‌سیاستگذار و ذهنیت مردم را با دقت آماری آشکار می‌سازد .در این گزارش، تحلیل عاملی اکتشافی ساختار پنج‌ عاملی جدیدی را آشکار کرد که‌ برای نمونه در آن بُعد «ازدواج پایدار» در عامل «حمایت‌های اقتصادی» ادغام شد.

گام چهارم: وزن‌دهی‌ مبتنی‌بر داده

•  برای تبدیل ساختار عاملی به یک مدل ساخت شاخص شفاف و با کاهش اتکای مستقیم به وزن دهی سلیقگی یا غیر مردمی:
  در سطح خرد (وزن گویه ها درون هر بعد) ، از بارهای عاملی ، به عنوان ضرایب وزن استفاده شد.این بارها بیانگر شدت ارتباط هر گویه با عامل استخراج شده است و در این مطالعه به عنوان مبنای وزن دهی درون بعدی استفاده شده است.در سطح کلان (وزن ابعاد در نمره نهایی)، از مقادیر ویژه اولیه استفاده شد. این مقادیر، سهم هر عامل در تبیین واریانس کل داده های پیمایش را نشان می دهد و بنابراین وزن آماری هر بعد را در ساختار ذهنی مردم تعیین می کند.
  این رویکرد، وزن‌دهی را از قضاوت‌های صرفاً خبرگی یا سلیقه‌ای خارج کرده و بر مبنای الگوهای عینی موجود در داده‌های ارزشیابی مردم استوار می‌سازد.

• دستاوردهای عملی:

پیاده‌سازی این فرایند چهارگانه، حکمران را به یک «پایش مستمر ارزشیابی مردم‌محور» مجهز می‌کند که دارای قابلیت‌های زیر است:

۱. به‌جای اتکا به یک نمره کلی و فاقد عمق، این مدل نمره ارزشیابی را برای‌ هریک از ابعاد مستخرج از تحلیل عاملی (در این گزارش حمایت‌های اقتصادی، فرزندپروری و فرزندپروری، تسهیل حضور اجتماعی مادران، باروری‌ و اطمینان خاطر) به‌صورت مجزا محاسبه و گزارش می‌کند.

۲. با تکرار پیمایش در فواصل زمانی معین و استفاده از ابزار و مدل ساخت شاخص یکسان، امکان رصد روند تغییرات ارزشیابی مردم در پاسخ به مداخلات سیاستی جدید فراهم می‌آید.

۳. قادر است نمرات ارزشیابی را براساس متغیرهای کلیدی جمعیت‌شناختی (مانند سن، جنسیت، وضعیت تأهل، تعداد فرزند، استان محل سکونت و دهک درآمدی) و نیز بر مبنای تجربه دریافت خدمت (مقایسه ارزشیابی دریافت‌کنندگان خدمات در مقابل غیردریافت‌کنندگان) تفکیک کرده و گزارش‌های سیاستی دقیق‌تری ارائه دهد.

۴. داده‌های ارائه شده در هر مرحله از پژوهش، خود قابل استفاده برای تحلیل‌های گوناگون سیاستی پیرامون حوزه فرزندآوری است.

1.     مقدمه

 ارزشیابی مردم‌محور خط‌مشی‌های عمومی، به‌مثابه یک پارادایم نوظهور و مشارکتی در تلاش است تا قضاوت در مورد اثربخشی سیاست‌ها را از انحصار معیارهای صرفاً کارشناسی و دولتی خارج کرده و آن را بر پایه تجارب زیسته، ادراکات و داوری‌های واقعی مردم - یعنی همان کنشگرانی که سیاست‌ها زندگی آنان را دگرگون می‌کند - استوار سازد. در این رویکرد، مردم «موضوع» سیاست‌ها نیستند و «ارزیابان» اصلی آن محسوب می‌شوند. غفلت از این ارزشیابی‌های مردمی - که فارغ از درستی یا نادرستی آن از منظر کارشناسی، در میدان اجتماعی بازتولید می‌شوند و بر رفتارها اثر می‌گذارند - می‌تواند مسیر هر خط‌مشی را حتی در تضاد با مفروضات قانونگذار رقم بزند. این واقعیت به‌ویژه در حوزه حساس و چندلایه سیاست‌های فرزندآوری که ریشه در باورها، شرایط اقتصادی، نقش‌های جنسیتی و نهاد خانواده دارد، نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا می‌کند.

با وجود این، آنچه اغلب در ادبیات ‌سیاستگذاری ایران مغفول می‌ماند، نبود چارچوب‌های عملیاتی و روش‌شناختی نظام‌مند برای سنجش این ارزشیابی‌هاست. پژوهشگران و اندیشمندان حوزه سیاستگذاری، با انبوهی از داده‌های کیفی و کمی درباره نگرش مردم مواجه‌اند، اما فاقد یک شیوه‌نامه منسجم برای تبدیل این داده‌ها به «مدل ارزشیابی» هستند. گزارش سیاست‌پژوهی پیش‌رو، حاصل یک فرایند نظام‌مند و آمیخته (کیفی-کمی) است که با هدف طراحی و پیاده‌سازی یک «مدل ارزشیابی مردم‌محور» برای سیاست‌های فرزندآوری در ایران صورت گرفته است. این گزارش‌ به‌جای آنکه صرفاً به ارائه یافته‌های ارزشیابی بپردازد، به‌مثابه یک نقشه راه روش‌شناختی عمل می‌کند و گام‌به‌گام فرایند ساخت این مدل را از تحلیل چارچوب قانونی (قانون جوانی جمعیت)، استخراج مدل ذهنی مردم از طریق مصاحبه‌های عمیق، طراحی ابزار پیمایش، تا اجرای تحلیل‌های چندمتغیره و نهایی‌سازی یک شاخص مردم‌محور تشریح می‌کند. هدف اصلی، فراهم آوردن مبنایی برای سنجش کارآمدی سیاست از منظر ادراک و تجربه مردم است که سرنوشت نهایی آن سیاست را رقم می‌زند.

به‌عبارت‌دیگر گزارش سیاست‌پژوهی حاضر به دنبال پر کردن خلأ روش‌شناختی این حوزه است. این گزارش یک گزارش یافته‌محور نیست که نمره نهایی ارزشیابی مردم از سیاست‌های فرزندآوری را اعلام کند، بلکه این گزارش یکپیوست روش‌شناختی است که گام‌به‌گام فرایند ساخت یک «شاخص مرکب مردم‌محور» را برای حوزه سیاست‌های فرزندآوری (با مطالعه موردی قانون جوانی جمعیت) تشریح می‌کند. هدف اصلی، ارائه یک الگوی تکرارپذیر و مستند به جامعه پژوهشگران این حوزه است تا آنان بتوانند:

1.    مدل ذهنی مردم را از دل اسناد بالابه‌پایین و مصاحبه‌های پایین به بالا استخراج کنند.

2.    ابزار پیمایش را‌ مبتنی‌بر تمایز میان «تجربه زیسته»، «نگرش» و «ادراک از پیامد» طراحی کنند.

3.    با استفاده از تحلیل عاملی اکتشافی، ساختار ابعاد ارزشیابی مردم‌محور را کشف کرده و با مدل قانونی مقایسه کنند.

4.    یک مدل ساخت شاخص‌ مبتنی‌بر وزن‌دهی آماری (بار عاملی و مقدار ویژه) برای محاسبه نمره ارزشیابی پیاده‌سازی کنند.

به‌این‌ترتیب، این گزارش تلاش می‌کند تا مرز میان «روش‌شناسی ارزشیابی» و «یافته‌های ارزشیابی» را روشن کرده و ابزاری در اختیار محققان قرار دهد تا خود بتوانند در حوزه‌های دیگر سیاستی نیز چنین مدل‌هایی را بازتولید کنند. همچنین باید توجه داشت که این گزارش صرفاً برای سیاست‌پژوهان نگارش شده است و یافته‌های این پژوهش در گزارش سیاستی ارزشیابی مردم محور سیاست‌های فرزندآوری منتشر شده است، لذا توصیه می‌شود ابتدا گزارش سیاستی ذکر شده مطالعه شود. همچنین برای قرابت ذهنی خواننده در ادامه خلاصه‌ای کوتاه از یافته‌های گزارش سیاستی ارزشیابی مردم‌محور فرزندآوری بیان می‌شود.

1-1. خلاصه یافته‌های گزارش سیاستی ارزشیابی مردم محور سیاست های فرزندآوری

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تعداد فرزند مطلوب از دیدگاه پاسخ‌گویان، به‌طور میانگین 3/2 فرزند در طول زندگی است؛ درحالی‌که میانگین تعداد فرزندان موجود در خانوارهای مورد بررسی 7/1 فرزند بوده است. این تفاوت بیانگر آن است که گرایش عمومی به فرزندآوری همچنان وجود دارد، که تبیین علل این شکاف نیازمند پژوهشی مستقل است.

از منظر نگرشی نیز نتایج حاکی از آن است که ۸۰ درصد پاسخ‌گویان، نگرانی نسبت به آینده فرزندان را از عوامل اصلی کاهش فرزندآوری دانسته‌اند و ۶۹ درصد نیز معتقدند تک‌فرزندی می‌تواند پیامدهای اجتماعی و خانوادگی منفی به همراه داشته باشد. همچنین حدود نیمی از افراد بر این باورند که خانواده‌های پرجمعیت از کیفیت زندگی مطلوب‌تری برخوردارند و آینده زوجین در چنین خانواده‌هایی وضعیت بهتری خواهد داشت. افزون بر این، نزدیک به ۸۰ درصد پاسخ‌گویان معتقدند افزایش تعداد فرزندان موجب تقویت و تعمیق پیوندهای عاطفی در خانواده می‌شود. این یافته‌ها نشان می‌دهد که جامعه تا حد زیادی نسبت به آسیب‌های خانواده کم‌جمعیت و مزایای فرزندآوری آگاهی دارد، اما میان تمایل ذهنی و رفتار عملی مردم فاصله معناداری وجود دارد. نگرش ها و ارزشیابی عملکرد دولت در این مطالعه به عنوان بخشی از زمینه قضاوت مردم بررسی شده اند؛ پژوهش حاضر درباره علل این شکاف ادعای علی ندارد.این شکاف بیش از هر چیز به نگرش افراد نسبت به شرایط موجود و ارزیابی آنان از عملکرد دولت در حوزه فرزندآوری بازمی‌گردد.

بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف شناسایی ابعاد سیاست‌های فرزندآوری از منظر مردم به بررسی ارزیابی آنان از سیاست‌های موجود پرداخته است. نتایج نشان می‌دهد پنج بُعد «حمایت اقتصادی»، «فرزندپروری»، «حضور اجتماعی»، «باروری» و «آرامش خاطر» مهم‌ترین مؤلفه‌های مورد توجه مردم در زمینه فرزندآوری هستند و قضاوت آنان درباره سیاست‌های دولت نیز بر همین اساس شکل می‌گیرد. هرچند قانون «جوانی جمعیت و حمایت از خانواده» از نگاه مردم دارای رویکرد و چارچوب کلی مناسبی است، اما در مرحله اجرا و تحقق اهداف، با کاستی‌ها و نارسایی‌هایی مواجه بوده است. در میان ابعاد مختلف، «حمایت اقتصادی» با ضریب اهمیت نسبی 0/57 در جایگاه نخست قرار دارد و پس از آن ابعاد «فرزندپروری»، «تسهیل حضور اجتماعی مادران»، «سیاست‌های باروری» و «اطمینان خاطر» به‌ترتیب با ضرایب 0/16، 0/1، 0/09 و 0/08 قرار گرفته‌اند.

به‌طورکلی، میانگین ارزیابی مردم از سیاست‌های فرزندآوری 39/4 بوده که پایین‌تر از حد میانی و نشان‌دهنده رضایت حداقلی است. در میان ابعاد مختلف، «تسهیل حضور اجتماعی مادران» با امتیاز 55/27 بالاترین سطح ارزیابی را به خود اختصاص داده است. پس از آن، ابعاد «سیاست‌های باروری» با 52/15، «اطمینان خاطر» با 38/73، «حمایت اقتصادی» با 36/41 و «فرزندپروری» با 34/03 قرار دارند. این نتایج نشان می‌دهد ابعادی که بیشتر به مسائل مرتبط با زنان و نقش مادری پرداخته‌اند، ارزیابی مطلوب‌تری کسب کرده‌اند؛ درحالی‌که ابعاد مرتبط با مسائل اقتصادی و خانوادگی، ارزیابی پایین‌تر و وضعیت نسبتاً نامطلوب‌تری داشته‌اند که بیانگر نارضایتی مردم از سیاست‌های موجود در این حوزه‌هاست.

نتایج همچنین نشان می‌دهد تجربه دریافت خدمات مرتبط با قانون جوانی جمعیت، تأثیر مستقیمی بر ارزیابی مردم داشته است. افرادی که دست‌کم یک‌سوم خدمات این قانون را دریافت کرده‌اند، در مجموع امتیاز ارزیابی بالاتری معادل 42/8 داشته‌اند که نشان‌دهنده بهبود نسبی نگرش آنان است. این اثر در برخی ابعاد مانند «تسهیل حضور اجتماعی» و «سیاست‌های باروری» چشمگیرتر بوده و‌ به‌ترتیب حدود ۲۰ و ۵ نمره افزایش یافته است؛ درحالی‌که در سایر ابعاد، میزان افزایش محدود بوده است. بااین‌حال، در برخی خدمات مانند مرخصی زایمان مادران شاغل و مشاوره‌های پیش و پس از ازدواج، دریافت خدمت نه‌تنها موجب بهبود ارزیابی نشده، بلکه کاهش نمره ارزیابی را نیز به همراه داشته است؛ موضوعی که می‌تواند نشان‌دهنده ضعف کیفی این خدمات باشد.

ارزیابی مردم از سیاست‌های فرزندآوری براساس ویژگی‌های جمعیت‌شناختی نیز متفاوت است. زنان در مقایسه با مردان و افراد متأهل در مقایسه با مجردها، ارزیابی مثبت‌تری داشته‌اند؛ هرچند در هیچ‌یک از این گروه‌ها میانگین ارزیابی به سطح رضایت مطلوب نرسیده است. همچنین با افزایش تعداد فرزندان، میزان رضایت و ارزیابی مثبت افراد نیز افزایش یافته و خانواده‌های دارای سه فرزند و بیشتر، ارزیابی به‌مراتب مطلوب‌تری از سیاست‌های فرزندآوری داشته‌اند؛‌ به‌گونه‌ای که می‌توان سه‌فرزندی را نقطه مطلوب در این زمینه دانست. علاوه‌بر این، افرادی که برنامه‌ای برای فرزندآوری دارند، در مقایسه با کسانی که چنین برنامه‌ای ندارند، نگرش مثبت‌تری نسبت به سیاست‌های موجود نشان داده‌اند. در مقابل، با افزایش سطح تحصیلات و بهبود وضعیت اقتصادی، میزان ارزیابی مثبت کاهش یافته است. همچنین هرچه محل سکونت افراد به شهرهای بزرگ و مراکز استان نزدیک‌تر بوده، ارزیابی آنان نسبت به سیاست‌های فرزندآوری منفی‌تر شده است [۱۴].

2.     ادبیات نظری

 ارزشیابی مردم‌محور خط‌مشی‌های عمومی، به‌عنوان یک رویکرد نوین و مشارکتی، بر ارزیابی سیاست‌ها و برنامه‌های عمومی بر مبنای تجارب، دیدگاه‌ها و قضاوت‌های مردمی تمرکز دارد که اجتماعات متأثر از آن خط‌مشی را شکل می‌دهند. در این رویکرد، مردم به عنوان صاحبان و تولیدکنندگان قضاوت ارزشیابی شناخته می شوند و فرایند رسمی ارزشیابی می کوشد این قضاوت ها را به طور نظام مند بازنمایی کند. . محوریت ارزشیابی با این پرسش شکل می گیرد که مردم آثار و پیامدهای سیاست را چگونه تجربه و ارزیابی می کنند؟ ؟

ارزشیابی مردم محور می کوشد تا قضاوت ها و برساخته های جمعی جامعه هدف، نسبت به یک خط مشی را به شکل نظام مند بازنمایی کند.این کار از طریق روش های ترکیبی همچون مصاحبه، گروه های کانونی و پیمایش و با کمک تسهیلگرانی که سازوکار شناسایی، بازنمایی،ساختاربندی و سنجش قضاوت ها را طراحی می کنند و مداخلات تفسیری خود را شفاف می سازند.

باید توجه داشت که ارزشیابی‌های مردم از مداخلات حکومتی، پدیده‌هایی واقعی، مستمر و بازتولیدشونده هستند؛ خواه کارشناسان آنها را درست یا نادرست بدانند و خواه ما بخواهیم یا نخواهیم. نمود گسترده این ارزشیابی‌ها را می‌توان به‌صورت غیرمستقیم در کنش‌های اجتماعی و سیاسی مردم نیز مشاهده کرد، زیرا قضاوت افراد بر رفتارشان تأثیر می‌گذارد. بنابراین، واقعیت وجود ارزشیابی مردم از سیاست امری پذیرفته‌شده است و گزارش‌های این حوزه در پی بازنماییِ همین واقعیت‌اند.

در اندیشه رهبران انقلاب اسلامی نیز ارزشیابی مردم‌محور جایگاهی بنیادین دارد. مراجعه به سخنان امام خمینی (ره) و رهبر شهید نشان می‌دهد که این رهیافت نه یک الگوی وارداتی از ادبیات توسعه غربی، بلکه ریشه‌ای بومی و دینی دارد. در این نگاه، پذیرش قضاوت مردم‌محور نه تهدیدی برای اقتدار نظام، بلکه شرط پایداری و عمق‌بخشی به وجاهت قانونی آن است. ارزشیابی مردم‌محور به سیاستگذاران امکان می‌دهد تا درکی جامع‌تر از تأثیر سیاست داشته باشند، پیامدهای ناخواسته را شناسایی کنند و زمینه‌های بهبود را بیابند. همچنین توجه به این ارزشیابی می‌تواند سرمایه اجتماعی را افزایش داده و وجهه سیاسی نظام را تقویت کند.

سیاست‌هایی که با عموم مردم سروکار دارند، تنها زمانی موفق خواهند بود که از منظر مردم معنادار شوند. برای نمونه، خانوارها در تصمیم‌گیری برای فرزندآوری عمدتاً براساس ارزشیابی و ادراک اجتماعی خود عمل می‌کنند، نه صرفاً براساس مفاد قانونی. اگر مداخلات حاکمیت - اعم از حمایت‌های اقتصادی، خدمات فرزندپروری و آموزشی و غیره - از دیدگاه مردم کارآمد ارزیابی نشود، هیچ حجمی از مشوق‌ها نمی‌تواند میل پایدار به فرزندآوری ایجاد کند. به همین دلیل، ارزشیابی مردم‌محور مبنایی اساسی برای سنجش کارآمدی سیاستی است که قرار است زندگی و انتخاب‌های مردم را در موضوع مهم فرزندآوری دگرگون کند.

 3.     روش پژوهش

این پژوهش مبتنی‌بر رویکرد چند روشی طرح‌ریزی ‌شده است که هدف آن ساخت شاخص مرکب ارزشیابی مردم‌محور سیاست فرزندآوری است (که در قانون جوانی جمعیت و حمایت از خانواده تجلی پیدا کرده است). برای ساخت یک شاخص مرکب لازم است ابعاد مستقلی که قابلیت کمّی‌سازی، وزن‌دهی ساختاریافته و تولید یک خروجی واحد را داشته باشند، یافت. این فرایند شامل سه گام اصلی است:

• گام اول، طراحی چارچوب شاخص مرکب،
•  گام دوم، استخراج مدل ارزشیابی،
•  گام سوم، تحلیل نتایج و وزن‌دهی با استفاده از مدل اکتشافی. براساس منطق و مراحل ساخت شاخص مرکب [۱].

 در ادامه به‌شرح مراحل صورت گرفته‌ به‌صورت مختصر پرداخته می‌شود. همچنین می‌توان تمامی مراحل مذکور را به سه گام اصلی تقسیم‌بندی کرد. گام اول، طراحی چارچوب شاخص مرکب که شامل مراحل اول و دوم است. در این گام، مراحل نظری و اسنادی پژوهش صورت گرفته و گام دوم شامل: مراحل سوم و چهارم است که در این مراحل به تحلیل‌های آماری و آزمون‌های مرتبط با آن پرداخته شده است. در گام سوم، عملاً محاسبات ساخت شاخص صورت می‌گیرد و با استفاده از نرمال‌سازی، وزن دهی و تجمیع نمره نهایی شاخص محاسبه می‌شود. این گام شامل مراحل پنجم تا دهم است.

3-1. گام اول: طراحی چارچوب شاخص مرکب

3-1-1. تدوین چارچوب مفهومی

در گام نخست، پدیده مورد سنجش باید به‌طور دقیق تعریف و ابعاد مفهومی آن مشخص شود. این چارچوب نظری تعیین می‌کند که:

شاخص دقیقاً چه مفهومی را اندازه‌گیری می‌کند و ابعاد اصلی آن چیست. سپس به تبیین روابط میان ابعاد می‌پردازد. این مرحله مبنای انتخاب ‌مؤلفه‌ها و تفسیر نتایج بعدی است و از ساخت شاخص‌های صرفاً داده‌محور بدون پشتوانه نظری جلوگیری می‌کند. شایان ذکر است که در پژوهش حاضر با توجه به منطق ارزشیابی مردم‌محور، چارچوب نظری در همان مرحله اول تدوین صورت نمی‌گیرد، بلکه پس از تحلیل چند متغیره و انجام تحلیل عاملی اکتشافی این چارچوب نظری براساس نظر مردم تکمیل خواهد شد.

3-1-2. انتخاب متغیرها( مؤلفه‌ها) و گردآوری داده

براساس چارچوب نظری، مجموعه‌ای از مؤلفه‌های پایه انتخاب می‌شود. در این مرحله باید ارتباط هر مؤلفه با بُعد نظری مربوطه مستند شده و هم‌پوشانی یا افزونگی شدید میان متغیرها کنترل شود. هدف این مرحله، دستیابی به مجموعه‌ای منسجم، معتبر و نماینده از ابعاد مفهوم مورد نظر است. نکته تکمیل شدن انتخاب متغیر‌ها پس از تحلیل چند متغیره و تحلیل عاملی اکتشافی همچون مرحله تدوین چارچوب نظری در این مرحله نیز پابرجاست. در این مرحله پس از مشخص شدن مدل اولیه، گردآوری داده‌های مورد نظر صورت می‌گیرد و سپس کیفیت داده‌ها (اعتبار، پوشش و مقایسه‌پذیری بین واحدها) بررسی می‌شود.

۳-۲. گام دوم استخراج مدل ارزشیابی

3-2-1. آماده‌سازی داده‌ها و مدیریت داده‌های مفقود

اگر برای به‌دست آوردن داده‌‌های مدنظر جهت محاسبه شاخص، به داده‌ مورد نظر، نتوانیم دسترسی پیدا کنیم یا به دلایل مختلفی آن را از دست بدهیم باید فرایند مدیریت داده‌های مفقوده را طی کنیم. در این فرایند برای داده‌های ناقص برآورد صورت می‌گیرد. بسته به الگوی فقدان داده، می‌توان از روش‌هایی نظیر میانگین‌گذاری ساده، رگرسیون، روش حداکثر درست‌نمایی یا برآورد چندگانه استفاده کرد. در پژوهش حاضر آماده‌سازی داده‌ها اعم از کد‌گذاری و حذف داده‌های نامناسب، ناقص و خارج از نمونه حاصل از پیمایش نیز در این مرحله قرار داده شد.

3-2-2.  تحلیل چندمتغیره

پیش از تجمیع داده‌ها برای محاسبه شاخص، ساختار درونی داده‌ها بررسی می‌شود. ابزارهایی مانند: تحلیل مؤلفه‌های اصلی، تحلیل عاملی، تحلیل خوشه‌ای برای بررسی‌ هم‌بستگی‌ها، شناسایی ابعاد پنهان و آزمون انسجام درونی ‌مؤلفه‌ها به کار می‌روند. این مرحله به ارزیابی روایی بُعد شاخص نیز کمک می‌کند.

3-3.   گام سوم تحلیل نتایج و وزن‌دهی با استفاده از مدل اکتشافی

3-3-1. نرمال‌سازی داده‌ها

ازآنجاکه ‌مؤلفه‌ها معمولاً در معیار‌های متفاوت اندازه‌گیری می‌شوند یا در مقیاس مورد نظر پژوهش نیستند، لذا باید به مقیاس مشترک و مشخص تبدیل شوند. روش‌های متداول شامل: استانداردسازی، حداقل– حداکثر، فاصله از مقدار مرجع هستند. انتخاب روش نرمال‌سازی باید با توجه به ماهیت داده‌ها و هدف تحلیلی صورت گیرد. زیرا این انتخاب می‌تواند بر رتبه‌بندی نهایی اثرگذار باشد. در مراحل ساخت شاخص مرکب به‌طور معمول نرمال‌سازی قبل از وزن‌دهی صورت می‌گیرد، اما در پژوهش حاضر با توجه به استخراج داده‌ها تنها از یک پیمایش واحد ابتدا وزن دهی انجام شده است.

3-3-2. وزن‌دهی

در این مرحله، اهمیت نسبی هر مؤلفه و‌ هر بُعد تعیین می‌شود. روش‌های وزن‌دهی شامل: وزن‌دهی برابر، روش‌های آماری (مانند وزن‌های‌ مبتنی‌بر تحلیل مؤلفه‌های اصلی، روش‌های قضاوت‌محور مانند تخصیص بودجه است. 

3-3-3. تجمیع

پس از تعیین وزن‌ها، ‌مؤلفه‌ها با استفاده از روش‌های تجمیع (خطی، هندسی یا غیرجبرانی) ترکیب می‌شوند. انتخاب روش تجمیع بیانگر مفروضات نظری درباره قابلیت جبران‌پذیری ابعاد است.

۳-۳-4. تحلیل حساسیت و عدم‌قطعیت

به‌منظور ارزیابی پایداری نتایج، تأثیر تغییر در وزن‌ها، روش نرمال‌سازی، روش تجمیع یا حذف برخی ‌مؤلفه‌ها بر نتایج نهایی بررسی می‌شود. این مرحله برای افزایش شفافیت و جلوگیری از نتیجه‌گیری‌های سیاستی شکننده ضروری است. در این مرحله برای اطمینان از عدم حساسیت بیش از حد مورد انتظار نتایج تجمیع، مواردی مانند وزن‌ها یا روش‌های نرمال‌سازی را تغییر می‌دهیم و مجدد نتایج را مورد بررسی قرار داده تا با نتایج اصلی به‌دست آمده تفاوت محسوسی نداشته باشد.

3-3-5.  بازگشت به جزئیات

نتایج شاخص مرکب باید همراه با تحلیل نماگرهای منفرد ارائه شود تا از پنهان‌شدن نقاط ضعف یا قوت خاص جلوگیری گردد. شاخص مرکب نباید جایگزین کامل تحلیل‌های جزئی شود.

 3-3-6. ارائه و انتشار نتایج

در نهایت، نتایج باید به‌گونه‌ای ارائه شود که برای سیاستگذاران قابل‌فهم باشد، امکان مقایسه بین واحدها فراهم شود و پیام سیاستی به‌صورت شفاف منتقل گردد. ابزارهایی مانند نمودارهای میله‌ای، راداری، داشبوردها و جداول رتبه‌بندی در این مرحله به کار می‌روند.

جدول 1. گام‌ها و مراحل ساخت شاخص مرکب

مأخذ:  یافته‌های پژوهش.

4. یافته‌های پژوهش

در این بخش به فرایند طی شده در طول پژوهش براساس روش‌شناسی مذکور پرداخته شده است. فرایند این پژوهش که از تحلیل کیفی قانون جوانی جمعیت آغاز شده و تا پیاده‌سازی مدل ساخت شاخص برای کسب نمره ارزشیابی مردم پیش‌رفته شامل ترکیبی از روش‌های کیفی و کمی است که در ادامه نمایی کلی از داده‌های لازم از این فرایند ارائه خواهد شد.

4-1.  تدوین چارچوب مفهومی ارزشیابی مردم‌محور سیاست‌های فرزندآوری

براساس منطق ارزشیابی مردم‌محور و روش‌شناسی ساخت شاخص مرکب، باید در ابتدا قوانین مرتبط با موضوع فرزندآوری مورد مطالعه قرار گرفته و سپس با انجام مصاحبه‌های مردمی در این زمینه به چارچوب نظری اولیه شاخص فرزندآوری رسید. در همین راستا در پژوهش حاضر ابتدا قانون جوانی جمعیت و آیین‌نامه‌های مرتبط با آن مورد بررسی قرار گرفت و سپس با طراحی مصاحبه نیمه‌ساخت یافته با مردم در زمینه فرزندآوری چارچوب نظری اولیه برای طراحی شاخص مشخص شد.

4-1-1. بررسی اسناد قانونی مرتبط با سیاست‌های فرزندآوری

در مرحله اول برای فهم موضوع فرزندآوری در لایه حکمرانی در ایران و ابزار‌های به کار گرفته شده در اجرای این سیاست‌ها و همچنین براساس منطق روش ساخت شاخص مرکب و ارزشیابی مردم‌محور به تحلیل متن قانون جوانی جمعیت و آیین‌نامه‌های مرتبط با آن پرداخته شده است. بر این اساس با استفاده از روش تحلیل مضمون به تحلیل هر بند قانون جوانی جمعیت و آیین‌نامه‌های مرتبط با آن پرداخته شده است.

-    موضوع‌شناسی و ابزار‌شناسی قانون جوانی جمعیت

در تحلیل یافته‌های گزارش حاضر، پنج هدف و مضمون فراگیر از متن قانون احصا شده است که عبارتند از: تسهیل حضور اجتماعی مادران، تسهیل و رفع موانع بارداری، تأمین نیازهای ضروری خانواده، اصلاح باور‌های عمومی و تسهیل و تثبیت ازدواج.

برای دست‌یابی به‌ هریک از این اهداف از چهار ابزار اختیار، سازمان، اطلاعات و خزانه‌ مبتنی‌بر نظریه ابزار‌‌های خط‌مشی هاولت استفاده شده است [۲]. با استفاده از هر ابزار یک یا چند نوع اقدام طراحی شده که در گزارش حاضر بعد از بیان نوع اقدام، مشخصا مصداق آن اقدام ذکر شده است. هر ماده براساس هدف غالب طبقه‌بندی شد. لذا این موضوع‌شناسی در ادامه پژوهش در کنار مصاحبه‌های مردمی در زمینه طراحی پرسش‌نامه بسیار کاربرد دارد و می‌توان ادعا کرد شاکله ابتدایی پرسش‌نامه بر مبنای این تحلیل صورت گرفته است. همچنین مدل مستخرج از قانون جوانی جمعیت در طراحی فرایند مصاحبه‌های مردمی -که در ادامه به آن اشاره خواهد شد- نیز، بسیار پرکاربرد بوده است.

-          تسهیل حضور اجتماعی مادران

براساس بیانات رهبر شهید انقلاب اسلامی، حضور اجتماعی زنان در حوزه‌های مختلف مانند اقتصاد، سیاست، علوم و فعالیت‌های اجتماعی کاملاً مورد تأیید اسلام است و در این زمینه برای حضور زن مسلمان در اجتماع محدودیتی وجود ندارد. ایشان بر این نکته تأکید دارند که انقلاب اسلامی زمینه را برای نقش‌آفرینی گسترده زنان فراهم کرده و آنها توانسته‌اند در همه عرصه‌ها حضوری فعال و تأثیرگذار داشته باشند. لذا با توجه به اهمیت امر نقش آفرینی زنان در اجتماع و همچنین اهمیت بسیار بالای ایفای نقش مادری، باید شرایطی فراهم شود تا زنان علاوه‌بر ایفای مطلوب نقش مادری به نقش‌آفرینی اجتماعی خود نیز بپردازند. اقدامات قانون جوانی جمعیت در سه دسته تسهیل تحصیل، تسهیل اشتغال، تأمین بستر‌های لازم برای حضور در جامعه و افزایش مصرف فرهنگی مادر تقسیم می‌شود.

-           تسهیل تحصیل مادران

یکی از چالش‌های زنان در جامعه ایران جمع میان تحصیل در سطوح عالی و ایفای نقش مادری است. با توجه به اهمیت جایگاه تحصیل و دانش در اجتماع، زنان جامعه بعضاً تا اتمام تحصیل خود، ازدواج و به‌طور خاص فرزندآوری را به تأخیر می‌اندازند. مطابق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس [۸] و براساس پژوهش‌های گوناگون نسبت میان تحصیلات زنان و سن ازدواج ارتباط منفی برقرار است،‌ به‌گونه‌ای که هرچقدر تحصیلات زنان افزایش می‌یابد، سن ازدواج نیز افزایش پیدا می‌کند [۳]، [۴]، [۵]، [۶] و [۷]. در این راستا قانون جوانی جمعیت با ابزار‌های تنظیمی خود همچون شرکت مجازی، مرخصی تحصیلی، مهمانی تحصیلی، تشویق اساتید راهنما به همکاری با مادران در پروژه‌های علمی به حل این چالش کمک کرده است.

جدول 2. اقدامات حوزه تسهیل تحصیل مادران

مأخذ: همان.

-                     تسهیل اشتغال مادران

براساس گزارش مرکز آمار ایران نرخ اشتغال زنان بالای 15 سال فعال کشور 12.5 درصد است که معادل حدود 4 میلیون نفر از جمعیت کشور است [۹]. براساس سرشماری سال 1395 حدود 70 درصد جمعیت زنان را، افراد 15 تا64 سال تشکیل می‌دهند. حال حضور 4 میلیون نفر در شغل‌های گوناگون که عمدتاً در سن فعالیت هستند که امکان اشتغال برایشان فراهم است، اهمیت این موضوع را دوچندان می‌کند. بر همین اساس قانون جوانی جمعیت با ابزارهای تنظیمی اقداماتی همچون کاهش تعهدات خدمت، کاهش ساعت کاری مادر باردار و شیرده، مرخصی، تعیین نوع فعالیت حضوری و دورکاری توسط مادر، مشوق‌های سنوات، مشوق‌های نگهداشت نیرو در سازمان و مشوق‌های استخدامی را طراحی کرده است.

جدول 3. اقدامات حوزه اشتغال مادران

 مأخذ: همان.

-                      تأمین بستر‌‌های لازم برای حضور مادران در جامعه

‌همان‌طور که زیست‌‌پذیری محیط جامعه برای همه اقشار گوناگون جامعه ضروری به نظر می‌رسد، این امر برای حضور مادران نیز از الزامات مسئله حضور اجتماعی مادران است. در این راستا قانون جوانی جمعیت به یکی از مهم‌ترین چالش‌های حضور مادران یعنی تأمین امکانات لازم برای استراحت و شیردهی و نگهداری فرزندان و همچنین به امر تردد مادران نیز توجه شده است.

جدول 4. اقدامات حوزه بستر‌های لازم برای حضور مادران در جامعه

مأخذ: همان.

-                     افزایش مصرف فرهنگی مادران

یکی از نیاز‌های اساسی و ضروری که به‌طور معمول مورد غفلت واقع می‌شود، نیاز فرهنگی است که این امر با افزایش تعداد فرزندان به دلیل افزایش هزینه‌های جاری زندگی و همچنین مشغله بیشتر در اولویت قرار نمی‌گیرد. در این راستا قانون جوانی جمعیت با تمرکز بر روی این نیاز سعی در حل این چالش داشته است. در قانون با استفاده از پرداخت مستقیم و اعطای یارانه اقدام به افزایش مصرف فرهنگی مادران کرده است.

جدول 5. اقدامات حوزه افزایش مصرف فرهنگی مادران

مأخذ: همان.

-                     تسهیل و رفع موانع بارداری

•      رفع ناباروری

براساس پیمایش ملی ناباروری در سال 1398، شیوع عمری ناباروری اولیه در میان زنان 11.9 درصد، شیوع عمری ناباروری ثانویه 15.3 درصد و همچنین شیوع مقطعی ناباروری اولیه و ثانویه نیز در همان حدود شیوع عمری بوده است. به‌طورکلی تجربه هر نوع ناباروری در زوج‌های ایرانی 20.3 درصد بوده که این درصد شامل حدود 3میلیون نفر از بانوان متأهل است [۱۰]. این حجم بزرگ از ناباروری در میان زنان ایرانی نشان‌دهنده اهمیت بسیار بالای این موضوع است. در این راستا قانون جوانی جمعیت با استفاده از ابزار‌های گوناگون سیاستی اقدام به حل این چالش کرده است.

جدول 6. اقدامات حوزه رفع ناباروری

مأخذ: همان.

• جلوگیری از سقط‌جنین

ازآنجاکه احصا آمار دقیق برای سقط جنین با توجه به غیرقانونی بودن آن ممکن نیست، لذا آمار‌های اعلامی اختلاف بسیاری دارند. در آمار‌های اعلام شده از 205 هزار تا 650 هزار سقط غیر قانونی در سال قابل مشاهده است [۱۱]. به نظر می‌‌رسد کاهش این آمار خود به تنهایی به رشد نرخ جمعیت کمک بسیار زیادی خواهد کرد، لذا قانون جوانی جمعیت تمرکز و اقدامات گسترده‌ای در این زمینه تدارک دیده است.

جدول 7. اقدامات حوزه کاهش سقط‌جنین

مأخذ: همان.

•      ترویج زایمان طبیعی

طبق گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس در سال 2021 نرخ زایمان غیر طبیعی در جهان به 21 درصد رسیده است. این آمار در سال 1401 در ایران به 56 درصد رسیده است که بیش از نیمی از زایمان‌ها را شامل می‌شود [۱۲]. این آمار نگران‌کننده در نهایت می‌تواند منجر به کاهش زایمان شود. در این راستا قانون جوانی جمعیت اقدامات زیرا را برای ترویج زایمان طبیعی مصوب کرده است.

جدول 8. اقدامات حوزه ترویج زایمان طبیعی

مأخذ: همان.

•       محدودسازی پیشگیری از بارداری

از منظر قانونگذار یکی از عواملی که می‌تواند منجر به افزایش بارداری شود کاهش استفاده از دارو‌ها یا جراحی‌های خاص برای جلوگیری از بارداری است. فارغ ازصحت این ادعا، در این راستا، قانون جوانی جمعیت به محدودسازی شدید عقیم‌سازی و همچنین محدود کردن فروش دارو‌های جلوگیری از بارداری اقدام کرده است.

جدول 9. اقدامات حوزه محدودسازی پیشگیری از بارداری

مأخذ: همان.

-                     تأمین نیاز‌های زیستی ضروری

•                    افزایش قدرت تهیه مسکن مناسب

براساس اصل (۳۱) قانون اساسی، داشتن مسکن متناسب با نیاز، حق هر فرد و خانواده ایرانی است و دولت موظف است با رعایت اولویت برای آنها که نیازمندترند به‌خصوص روستانشینان و کارگران زمینه اجرای این اصل را فراهم کند. همچنین مطابق گزارش مرکز آمار ایران، از 24 میلیون خانوار در سال 1395، 42 درصد آن یعنی جمعیتی حدود 10 میلیون نفر، تعداد اعضای خانوار آنها 4 به بالا است[۱۴]. براساس آمار ارائه شده، جمعیت قابل‌توجهی از خانوار‌های کشورمان نیازمند مسکن مناسب هستند. رفع این نیاز با افزایش قیمت خرید، اجاره یا تعمیر مسکن دائما با چالش روبه‌رو می‌شود. قانون جوانی جمعیت در راستای حل این نیاز ضروری اقدامات زیر را طراحی کرده است.

جدول 10. اقدامات حوزه افزایش قدرت تهیه مسکن مناسب

مأخذ: همان.

•                  بهبود شرایط خانواده و افراد با شرایط خاص

براساس اصل (۱۰) قانون اساسی تمامی قوانین و مقررات وضع شده در کشور می‌بایست، در جهت آسان شدن تشکیل خانواده و حفظ روابط خانوادگی باشد. در این میان با توجه به شرایط اقتصادی و فرهنگی جامعه نباید از خانواده‌هایی با شرایط خاص همچون خانواده‌های نیازمند چشم‌پوشی کرد و همچنین باید شرایط تشکیل آسان خانواده برای افرادی که به هر دلیل خانواده خود را از دست داده‌اند نیز مهیا کرد. در این راستا قانون جوانی جمعیت سعی در پوشش این قشر از جامعه کرده است.

جدول 11. اقدامات حوزه حمایت از خانواده‌های با شرایط خاص

مأخذ: همان.

•                     افزایش قدرت تهیه خودرو مناسب

یکی از چالش‌های اساسی خانواده‌های پرجمعیت مسئله حمل‌ونقل است که این امر  به‌خصوص در کلان‌شهر‌ها اهمیت جدی‌تری به خود می‌گیرد. قانون در راستای رفع این مسئله به دنبال آن بوده است که باتوجه به اینکه قیمت تحویل خودرو در کارخانه ارزان‌تر می‌باشد به نوعی سود مالی نیز عاید خانواده‌ها بکند و با هوشمندی این خودرو را برای مادر قرار داده است تا در کنار همه اهداف به حمایت ازم ادران نیز بپردازد.

جدول 12. اقدامات حوزه افزایش قدرت تهیه خودرو مناسب

مأخذ: همان.

•                     کاهش هزینه‌های جاری

کاهش هزینه‌های جاری خانواده، یکی از چالش‌های اساسی در بهبود رفاه اجتماعی و افزایش تاب‌آوری اقتصادی خانوارهاست. در شرایط تورمی و نوسانات اقتصادی، خانوارها با فشار فزاینده‌ای بر بودجه روزمره خود مواجه هستند. ‌سیاستگذاری هدفمند در این حوزه می‌تواند از طریق تقویت زیرساخت‌های حمایتی و یارانه‌های هدفمند نقش مؤثری در مدیریت هزینه‌ها ایفا کند. این رویکرد نه‌تنها از بروز آسیب‌های اجتماعی ناشی از فقر پیشگیری می‌کند، بلکه زمینه‌ساز رشد اقتصادی پایدار نیز خواهد بود. این مسئله به‌خصوص در خانواده‌های پرجمعیت بیشتر خود را نشان می‌دهد. بنابراین، تدوین و اجرای سیاست‌های کارآمد در این زمینه، ضرورتی فوری برای دولت و نهادهای تصمیم‌گیر محسوب می‌شود. در این راستا قانون جوانی جمعیت معافیت مالیاتی، افزایش دستمزد، وام برای تولد فرزندان و وام سرمایه گذاری در بورس برای تولد فرزند و همچنین بیمه مادران روستایی و عشایری در نظر گرفته است.

جدول 13. اقدامات حوزه کاهش هزینه‌های جاری

 مأخذ: همان.

•                     افزایش اشتغال

افزایش اشتغال، به‌ویژه برای خانواده‌های دارای فرزندان بیشتر، نقش کلیدی در بهبود معیشت و کاهش فشارهای اقتصادی ایفا می‌کند. این خانواده‌ها به دلیل نیازهای معیشتی گسترده‌تر، بیش از دیگران وابسته به درآمد پایدار و فرصت‌های شغلی مناسب هستند. ‌سیاستگذاری هوشمند در حوزه اشتغال از طریق توسعه فرصت‌های شغلی محلی، حمایت از کارآفرینی و تطبیق مهارت‌ها با نیاز بازار می‌تواند به توانمندسازی این خانوارها بینجامد. چنین اقداماتی، نه‌تنها به تقویت بنیان اقتصادی خانواده کمک می‌کند، بلکه زمینه‌ساز رشد نرخ باروری در میان‌مدت نیز خواهد بود. ازاین‌رو، طراحی سیاست‌های اشتغال‌محور با رویکرد حمایتی نسبت به خانواده‌های پرجمعیت، ضرورتی اجتماعی و اقتصادی به‌شمار می‌رود. در این زمینه قانون جوانی جمعیت برای خانواده‌های دارای سه فرزند به بالا که در زمینه‌های کشاورزی فعالیت دارند، مشوق‌هایی همچون اعطا زمین کشاورزی در نظر گرفته است.

جدول 14. اقدامات حوزه افزایش اشتغال

مأخذ: همان.

-                     اصلاح باورهای عمومی

•                    اصلاح باور‌های ناظر به تعداد فرزندان

در کنار همه مسائل و چالش‌های اقتصادی، مسئله باور‌های عمومی از اهمیت بسیار بالایی برخوردار است. براساس تبلیغات وسیع در دهه هفتاد شمسی با عنوان فرزند کمتر زندگی بهتر، باور عمومی شکل گرفته است که تعداد زیاد فرزند در فرایند عادی زندگی اختلال جدی ایجاد خواهد کرد. یکی از اقدامات اساسی که قانون به دنبال آن است تغییر این باور عمومی است. براساس نظرسنجی ایسپا در سال 1400، 12 درصد نداشتن فرزند، 20.7 درصد تک فرزندی و 32.7 درصد دو فرزندی را مطلوب دانسته‌اند که این آمار خود بیانگر آن بوده که باور عمومی همچنان به تعداد بالای فرزندان گرایش پیدا نکرده است.

جدول 15. اقدامات حوزه اصلاح باور‌های ناظر به تعداد فرزندان

مأخذ: همان.

•                      اصلاح بار‌های ناظر به تشکیل خانواده

براساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس که به بررسی عوامل تأثیرگذار بر افزایش سن ازدواج جوانان پرداخته است، ترس و نگرانی از مدیریت زندگی یا به‌عبارت‌دیگر مهارت‌های لازم برای تشکیل خانواده جزء موارد اصلی موانع ازدواج است[۸]. این عامل در میان نظرات کارشناسان و خبرگان این حوزه از عوامل مهم شمرده شده است. در این راستا جوانان در آستانه ازدواج حتی از سنین نوجوانی نیز نیازمند کسب مهارت‌های لازم برای زندگی هستند که قانون جوانی جمعیت برای حل این مسئله اقداماتی را تعریف کرده است.

جدول 16. اقدامات حوزه اصلاح باور‌های ناظر به تشکیل خانواده

مأخذ: همان.

•                      اصلاح باور‌های ناظر به مسائل اقتصادی

اصلاح باورهای ناظر به مسائل اقتصادی در زمینه جوانی جمعیت، نقشی بنیادین در موفقیت سیاست‌های جمعیتی ایفا می‌کند. نگرش‌های منفی نسبت به هزینه‌های فرزندآوری و آینده اقتصادی خانواده‌ها، یکی از موانع اصلی در تمایل به فرزندآوری بیشتر است. ‌سیاستگذار با اقداماتی نظیر اعطای جوایز، مشوق‌های مالی برای اشتغال، حمایت از گروه‌های مردمی فعال و اختصاص فضای تبلیغاتی، گامی در جهت تغییر این نگرش‌ها برداشته است. ازاین‌رو، ‌سیاستگذاری فرهنگی- اقتصادی در کنار حمایت‌های مالی، ضرورتی راهبردی برای پایداری سیاست‌های جوانی جمعیت است.

جدول 17. اقدامات حوزه اصلاح باورهای ناظر به مسائل اقتصادی

مأخذ: همان.

-                     تسهیل ازدواج پایدار

•                      تجردزدایی

براساس آمار سازمان ثبت احوال تنها 404 هزار ازدواج در سال 1404 صورت گرفته که این آمار در مقایسه با سال گذشته کاهشی بوده است. همچنین میزان عمومی ازدواج از ابتدای دهه 90 تا 1402، حدود 52 درصد کاهش داشته است. براساس آمار ذکر شده 922 هزار زن مجرد بالای 45 سال، حدود 678 هزار زن مجرد بالای 50 سال وجود دارد و 564 هزار مرد بالای 45 سال و 383 هزار مرد بالای 50 سال تا نیمه سال 1402 وجود دارد. این آمار نشان‌دهنده میزان تجرد قطعی بالا به‌خصوص در میان زنان بوده که نیازمند اقدامات خاصی در جهت جلوگیری از رشد تجرد قطعی است. قانون جوانی جمعیت در این راستا اقدامات زیر را طراحی کرده است:

جدول 18. اقدامات حوزه تجردزدایی

مأخذ: همان.

•                      انتخاب همسر مناسب

براساس پیمایش ملی خانواده در سال 1398 در اولویت اول عدم ازدواج زنان، مسئله پیدا نکردن همسر مناسب است. گرچه این امر در میان مردان در اولویت سوم قرار دارد، اما در میان زنان نقش بسیار با اهمیتی دارد. در مقاله درآمدی بر آمار ازدواج ایرانیان، ایدئال‌خواهی افراطی در انتخاب همسر یکی از مهم‌ترین متغیر‌های فرهنگی تسهیل ازدواج دانسته شده است [۸]. با توجه به نکته ذکر شده ضرورت ‌سیاستگذاری مؤثر در تسهیل فرایند انتخاب همسر بیش‌ازپیش احساس می‌شود. قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت با اقداماتی نظیر ترویج فرهنگ واسطه‌گری، تأسیس مراکز مشاوره در دانشگاه‌ها و صدور مجوز برای مراکز انتخاب همسر، تلاش کرده است تا موانع فرهنگی و ساختاری در مسیر ازدواج جوانان را کاهش دهد. این اقدامات با هدف افزایش آگاهی، مشاوره تخصصی و تسهیل در یافتن همسر مناسب، می‌تواند نقش مهمی در ارتقای نرخ ازدواج و تحقق اهداف جمعیتی کشور ایفا کند. ادامه و تقویت این سیاست‌ها، به‌ویژه با نظارت و ارزیابی مستمر، برای دستیابی به نتایج مطلوب در بلندمدت ضروری است.

جدول 19. اقدامات حوزه انتخاب همسر مناسب

مأخذ: همان.

•                      همسرداری

اصلاح دیدگاه‌های اشتباه درباره ازدواج و سبک زندگی مشترک، آموزش مهارت‌های زندگی و تقویت نهادهای مشاوره‌ای ضروری است. با توجه به افزایش نسبت طلاق به ازدواج در سال‌های اخیر، به‌طوری‌که براساس آمار ثبت احوال در سال ۱۴۰۳ حدود ۱۹۴ هزار مورد طلاق انجامیده است [۱۳]، ضرورت تقویت مهارت‌های همسرداری در جامعه بیش‌ازپیش احساس می‌شود. در پاسخ به این چالش، قانون حمایت از خانواده و جوانی جمعیت اقداماتی نظیر تأسیس مراکز مشاوره در دانشگاه‌ها، الزام آموزش‌های حین ازدواج، آموزش نکات لازم بلوغ و ازدواج به والدین و تغییر برنامه درسی متناسب با موضوع جمعیت را در دستور کار قرار داده است. این اقدامات با هدف ارتقای آگاهی و توانمندی زوجین در مدیریت زندگی مشترک، می‌تواند به کاهش نرخ طلاق و تحکیم بنیان خانواده کمک کند. ادامه و تقویت این سیاست‌ها، به‌ویژه با نظارت و ارزیابی مستمر، برای دستیابی به نتایج مطلوب در بلندمدت ضروری است.

جدول 20. اقدامات حوزه همسرداری

مأخذ: همان.

شکل 1. ابر کلمات قانون جوانی جمعیت

مأخذ: همان.

4-1-1-1  .                     نگاشت ذی‌نفعان

در راستای اشراف کامل بر حوزه سیاست‌های فرزند‌آوری، نهاد‌ها و گروه‌های ذی‌نفع در این حوزه شناسایی شدند. شناسایی ذی‌نفع از آنجا اهمیت دارد که سیاست‌ها و تصمیمات بر روی گرو‌ه‌هایی به‌طور مستقیم یا غیر مستقیم اثر می‌گذارد. لذا موفقیت و شکست یک سیاست بسیار به آن گروه‌هایی که از آن سیاست‌ها منفعتی کسب کرده‌اند یا دچار ضرر شده‌اند وابسته است. به‌عبارت‌دیگر با شناخت ذی‌نفعان می‌توان آگاهانه‌تر تصمیم گرفت، انتظارات را بهتر مدیریت کرد و در نتیجه رضایت بیشتری کسب کرد. در زمینه ارزشیابی مردمی نیز شناخت ذی‌نفعان به‌خصوص ذی‌نفعان مردمی بسیار با اهمیت است. زیرا در نهایت این ذی‌نفعان سیاست‌ها هستند که ارزیابی مستقیم و اصلی را انجام خواهند داد.

در این راستا برای فهم ذی‌نفعان قانون، نگاشت مخاطبین و مجریان قانون صورت گرفته است که در ادامه به آن پرداخته خواهد شد. این نگاشت و ادراک از قانون و ذی‌نفعان آن در ادامه پژوهش برای طراحی پرسش‌نامه و مخاطبین پرسش‌نامه بسیار حائز اهمیت است.

•                   نگاشت جامعه مخاطب

قانون جوانی جمعیت و اسناد مرتبط با آن، پنج مخاطب اصلی دارد که عبارتند از: زوجین نابارور، خانواده‌های دارای فرزند، مادران، گروه‌های مردمی و جوانان در آستانه ازدواج یا زوجین جوان. در میان ذی‌نفعان از منظر تعداد ماده قانون، بیشترین تمرکز دولت بر مادران بوده و بعد از آن به خانواده‌های دارای فرزند بیشترین توجه شده است.

•                    مادران

در قانون جوانی جمعیت به پنج نوع از مادران پرداخته شده است. مادران شاغل، مادران محصل، مادران خانه‌دار، مادران باردار و شیرده، مادران نیازمند و مادران دارای فرزند گروه‌هایی هستند که قانون به‌طور ویژه به آنها پرداخته است. قانون برای عموم مادران پوشش بیمه خدمات سلامت به‌خصوص برای مادران فاقد بیمه تا ۵ سالگی فرزند را در نظر گرفته است. همچنین فروش دارای نوبت جداگانه خودرو و حمایت مالی برای مصارف فرهنگی نیز برای عموم مادران به‌خصوص مادران دو فرزند به بالا در نظر گرفته است. برای مادران محصل تسهیلاتی همچون مرخصی زایمان، تحصیل غیرحضوری، تسهیل مهمان شدن در سایر دانشگاه‌ها و همچنین کاهش تعهدات خدمت برای برخی از دانشجویان دانشگاه‌های دارای تعهد را در نظر گرفته است. همچنین برای مادران شاغل، اعطای مرخصی زایمان، تسهیل شرایط دورکاری، انعطاف در زمان شیفت‌های کاری، کاهش سن بازنشستگی، جلوگیری از تعدیل مادران پس از زایمان و تأمین مهدکودک در محل کار را مهیا کرده است. ازآنجاکه می‌توان گفت مادری خود یک شغل محسوب می‌شود، قانون برای مادران خانه‌دار خدمات بیمه در نظر گرفته است. در کنار آن برای مادران باردار و شیرده نیز اقدامتی در زمینه تسهیل زایمان در نظرگرفته است. ازجمله این اقدامات می‌توان به افزایش کمی و کیفی ماما در بیمارستان‌ها و اصلاح فرایند غربالگری اشاره کرد. همچنین به مادران نیازمند سبد تغذیه و بسته بهداشتی تعلق می‌گیرد.

جدول 21. اقدامات در حوزه مادران

مأخذ: همان.

•                    خانواده‌های دارای فرزند

قانون برای خانواده‌های دارای فرزند نیز ۴ جز در نظر گرفته است. عموم خانواده‌های دارای فرزند، خانواده‌های دارای دو فرزند به بالا، خانواده‌های دارای سه فرزند به بالا و خانواده‌های چند قلو‌دار مواردی هستند که قانون در نظر گرفته است. در این میان توجه به خانواده‌های دارای سه فرزند از منظر کمیت قانونگذاری بیشتر از سایرین بوده است. قانون برای این دسته از خانواده‌ها در کنار تأمین زمین یا واحد مسکونی، امکان استفاده مجدد از امکانات دولتی تأمین مسکن و حق بهره‌برداری زمین را نیز فراهم کرده است. همچنین تسهیلاتی مانند افزایش سنوات خدمت، معافیت مالیاتی و افزایش یارانه را نیز در نظر داشته است. دولت برای خانواده‌های دارای دو فرزند فروش نوبت جداگانه خودرو را در نظر گرفته است و برای چندقلو‌ها افزایش زمان مرخصی به ۱۲ ماه و ارائه تسهیلات قرض‌الحسنه را ترتیب داده است. در نهایت دولت برای عموم خانواده‌هایی که دارای فرزند می‌شوند اقداماتی ازجمله افزایش سقف تسهیلات خرید و ساخت مسکن، اختصاص تسهیلات قرض‌الحسنه، پرداخت پول نقد جهت سرمایه‌گذاری در بورس، افزایش کمک هزینه اولاد در فیش حقوقی، افزایش محدوده سنی و امتیاز برای استخدام و اختصاص وام مسکن را در کنار یک اقدام فرهنگی – آموزشی که عبارت است از: آموزش مسائل فرزندپروری بلوغ و ازدواج از طریق مدرسه ترتیب داده است.

جدول 22. اقدامات حوزه خانواده‌های دارای فرزند

مأخذ: همان.

•                       زوجین نابارور

قانون به‌طور ویژه زوجین نابارور را مخاطب خود قرار داده است. گرچه در زمینه ‌سیاستگذاری برای مادران به‌طور جامع به مسئله بارداری پرداخته است اما در زمینه مسئله ناباروری، با توجه به افزایش زوجین نابارور در سال‌های اخیر، اقدامات مجزایی برای آن‌ها در نظرگرفته است. ازجمله این اقدامات می‌توان به بیمه ناباروری، راه‌اندازی مراکز تخصصی درمان ناباروری، آزمایش‌های علمی در رابطه با فرآورده‌های تراریخته، استقرار متخصصین طب سنتی در بیمارستان‌ها، حمایت مالی از طرح‌های درمان ناباروری اشاره کرد.

جدول 23. اقدامات حوزه زوجین نابارور

مأخذ: همان.

•                  جوانان در آستانه ازدواج یا زوجین جوان

 ازدواج‌ به‌عنوان یک پیش‌شرط اصلی برای وقوع فرزندآوری مورد توجه قانونگذار بوده است. لذا در این راستا برای جوانان در آستانه ازدواج و یا زوجین تازه ازدواج کرده سیاست‌های حمایتی و اصلاحی تعبیه کرده است. این سیاست‌ها در رابطه با جوانان در آستانه ازدواج برای تسهیل ازدواج و زوجین تازه ازدواج کرده برای تثبیت آن بوده است. تأسیس مراکز مشاوره، آموزش مهارت‌های ازدواج ازجمله اقدامات فرهنگی قانون و امتیاز استخدام، اعطای وام ازدواج، افزایش حق عائله‌مندی، تأمین خوابگاه متأهلی دانشجویان و تأمین ودیعه مسکن دانشجویان به همراه وام ودیعه مسکن برای این گروه مخاطب ازجمله سیاست‌های حمایتی دولت است.

جدول 24. اقدامات حوزه جوانان در آستانه ازدواج یا زوجین تازه ازدواج کرده

مأخذ: همان.

•                      گروه‌های مردمی

 آخرین مخاطب قانون، گروه‌های مردمی بوده که بیشتر در زمینه بستر‌سازی برای فرهنگ‌سازی و اصلاح باور‌ها ‌سیاستگذاری شده است. ازجمله گروه‌های مردمی که مخاطب قانون قرار گرفته‌اند به گروه‌های واسطه‌گر ازدواج یا گروه‌های جهادی می‌توان اشاره کرد. به‌طور خاص، قانون به اختصاص بودجه برای تأمین مالی فعالان این حوزه و اختصاص ظرفیت برای تبلیغات محیطی توسط گروه‌های جهادی و مردمی در زمینه فرزندآوری توجه ویزه داشته است. در کنار این موارد به تأمین زمین برای شیرخوارگاه نیز لازم است اشاره شود.

جدول 25. اقدامات حوزه گروه‌های مردمی

مأخذ: همان.

•                      نگاشت مجریان قانون

قانون جوانی جمعیت و اسناد مرتبط با آن، به دلیل گستردگی زیادی که دارند تمامی قوا و بسیاری از وزارتخانه‌های تابعه و همچنین نهاد‌های برجسته حاکمیتی را درگیر کرده است. در جدول زیر، مجریان قانون جوانی جمعیت به همراه ماده‌قانونی مرتبط ذکر شده‌اند.

•                      قوه مجریه

جدول 26. نگاشت وظایف قوه مجریه

مأخذ: همان.

•                    قوه مقننه

جدول 27. نگاشت وظایف قوه مقننه

مأخذ: همان.

•                      قوه قضائیه

جدول 28. نگاشت وظایف قوه قضائیه

مأخذ: همان.

•                    سایر نهاد‌ها

جدول 29. نگاشت وظایف سایر ‌نهاد‌ها

مأخذ: همان.

بعد از موضوع‌شناسی و نگاشت ذی‌نفعان قانون جوانی جمعیت و اسناد مرتبط با آن، مطابق با منطق ارزشیابی مردم‌محور، نیاز به استخراج مسائل و به عبارت بهتر مدل ذهنی مردم است. این افراد شامل مردان و زنان با شرایط خانوادگی متفاوت (مجرد، متأهل، دارای فرزند، نابارور و غیره) است. در این راستا براساس مدل قانونی، ‌سؤالات برای مصاحبه‌های نیمه‌ساخت‌یافته طراحی شدند و از 53 نفر از مردم از سراسر ایران‌ به‌صورت تلفنی و هدفمند مصاحبه صورت گرفت. در اینجا لازم است تا به توضیح دو نقطه اصلی جمع‌آوری داده (تعیین نمونه و طراحی سؤالات) پرداخته شود.

4-1-2.  تعیین نمونه

براساس نگاشت مخاطبین قانون، در مصاحبه‌ها نیز به سراغ افراد مرتبط با قانون که ادراک بیشتری از مسئله فرزندآوری دارند باید رفت. زیرا هدف پژوهش در این مرحله مسئله‌شناسی ذهنی مردم در رابطه با مسئله فرزندآوری فارغ از قانون جوانی جمعیت بوده است. در این راستا کیفیت نمونه در نظر گرفته شده شامل مجرد، عدم تمایل به فرزندآوری، نابارور، باردار، دارای یک فرزند، دارای دو فرزند و دارای سه فرزند به بالا در نظر گرفته شد. در ادامه با استفاده از روش تحلیل سلسله‌مراتبی ، نظرات 5 کارشناس خبره برای سنجش میزان اطلاع و درگیری هرکدام از این گروه‌های ذکر شده با ابعاد قانون جوانی جمعیت در تفکیک زن و مرد استخراج شد.

شکل 2. محاسبات تعیین نمونه برای مصاحبه‌های مردمی

کارشناسان براساس جدول تحلیل سلسله‌مراتبی ، هر سیاست را با تفکیک گروه مخاطب و جنسیت مقایسه کرده و سپس تمامی نظرات جمع‌بندی شده و به یک عدد صحیح، رُند شدند. نحوه اولویت‌دهی کارشناسان بدین صورت بود که در هر مقایسه در جدول مربوطه، در صورت تساوی دو گروه، عدد یک، در صورت مهم‌تر بودن یکی نسبت به دیگری به مقدار کم عدد سه، در صورت مهم‌تر بودن دیگری عدد پنج، درصورتی‌که یکی از دیگری خیلی بیشتر مهم باشد عدد هفت و اگر یک گروه نسبت به دیگری به‌طور قابل‌توجهی مهم‌تر باشد عدد ۹ قرار داده می‌شد.

 شکل 3. مقایسه یک کارشناس در بُعد تسهیل حضور اجتماعی مادران

مأخذ: همان.

 در نهایت براساس نظرات کارشناسان، مشخص شد که در‌ هر بُعد از قانون جوانی جمعیت، از هر گروه چند مصاحبه باید گرفته شود. در مجموع برای به دست آوردن نمونه تعیین شده، ۳۸ مصاحبه صورت گرفت که برای رسیدن به اشباع نظری این مصاحبه‌ها تا ۵۳ نفر ادامه یافت.

جدول 30. نمونه تعیین شده برای مصاحبه‌ها

مأخذ: همان.

4-1-3.  ‌سؤالات مصاحبه‌

برای تدوین ‌سؤالات مصاحبه، براساس قانون جوانی جمعیت و پژوهش‌های نظری حوزه فرزندآوری ابتدا نسخه اول ‌سؤالات مصاحبه‌ها طراحی شد. سپس با استفاده از نظر ۵ نفر از خبرگان این حوزه، ‌سؤالات مبهم، اصلاح و ‌سؤالات تکراری یا خارج از هدف پژوهش حذف شدند. سپس بعد از ۵ مصاحبه اول و دریافت بازخورد از مصاحبه‌کنندگان مجدد ‌سؤالات بررسی و اصلاح شد و سپس فاز نهایی انجام مصاحبه‌ها آغاز شد. در ادامه لیست ‌سؤالات‌ هر بُعد به تفصیل آمده است.

4-1-3-1.                    ‌سؤالات بُعد تسهیل ازدواج

1.                  چرا تاکنون ازدواج نکرده‌اید؟

2.                  چه اتفاقی بیفتد ازدواج خواهید کرد؟

3.                  مهم‌ترین چالش و ترس شما در عدم ازدواج چیست ؟

4.                  مهم‌ترین اتفاق رخ داده برای شما که منجر به تصمیم به ازدواج شد چه بوده است ؟

5.                  به نظر شما مهم‌ترین چالش‌های ابتدای زندگی چیست‌؟ چه اقداماتی از طرف حاکمیت می‌تواند به رفع آن کمک کند ؟

6.                  چه آموزش‌هایی برای تثبیت زندگی خود قبل، حین و بعد فرایند ازدواج لازم می‌دانید؟ چه آموزش‌هایی را خود شما در آن شرکت کرده‌اید؟

4-1-3-2.                    ‌سؤالات بُعد اصلاح باور‌های عمومی

1.                  چرا تاکنون اقدام به فرزندآوری نکرده‌اید یا دیگر تمایلی به فرزندآوری بیشتر ندارید‌؟

2.                  چه اتفاقی بیفتد اقدام خواهید کرد؟

3.                  چقدر مسائل اقتصادی در این تصمیم شما دخیل بوده است‌؟ برای رفع این مانع چه پیشنهادی دارید؟ چه پیشنهادهای خوبی صورت گرفته است‌؟

4.                  به نظر شما تعدد فرزندان بالای سه یا چهار فرزند زندگی را دچار اختلال و مشکل خواهد کرد؟ اگر بله چه اقداماتی می‌تواند این اختلال را برطرف کند‌؟

5.                  به نظرتان چرا تعدد فرزندان اختلال و مشکل در زندگی ایجاد می‌کند؟

4-1-3-3.                    ‌سؤالات بُعد تسهیل و رفع موانع بارداری

1.                  آیا در میان اطرافیان شما ناباروری مشاهده کردید‌؟

2.                   چه اقداماتی برای رفع ناباروری صورت داده‌اند؟

3.                  به نظر شما چه اقداماتی اگر انجام بشود این مسئله حل خواهد شد‌؟ مشکلات در این مسیر چه بوده است‌؟

4.                  از مضرات مادی و معنوی سقط‌جنین اطلاع داشتند‌؟ چرا اقدام به قسط جنین کردند؟ چه اتفاقی می‌افتاد جنین خود را سقط نمی‌کردند؟

5.                  چرا غربالگری رفتید؟ دکتر اجبار کرد؟ چقدر نتیجه غربالگری به نظرتان ‌مؤثر است؟

4-1-3-4.                    ‌سؤالات بُعد تسهیل حضور اجتماعی مادران

1.                  چه میزان درگیر فعالیت‌های اجتماعی هستید؟

2.                  مهم‌ترین چالش شما برای حضور در اجتماع (تحصیل و اشتغال) چه بوده است؟

3.                   اگر محصل (دانشجو یا طلبه) هستید، چه اقداماتی به ادامه این امر در عین مادر بودن به شما کمک کرده است؟

4.                  چه اقداماتی و چه کمک‌هایی اگر صورت می‌گرفت راحت‌تر تحصیل خود را پیش می‌بردید یا در مقاطع بالاتر ادامه تحصیل می‌دادید؟

5.                  اگر شاغل هستید، چه اقداماتی به ادامه فعالیت‌تان در ضمن مادر بودن کمک کرده است؟

6.                  چه اقداماتی و چه کمک‌هایی اگر صورت می‌گرفت راحت‌تر اشتغال خود را پیش می‌بردید؟

4-1-3-5.                    ‌سؤالات بُعد تأمین نیازهای ضروری خانواده

1.                  به‌عنوان یک مادر یا پدر چه نیاز‌های اساسی دارید که توسط حاکمیت تأمین یا تسهیل شده است‌؟

2.                  به‌نظر شما برای اینکه یک خانواده پرجمعیت شکل بگیرد باید چه نیاز‌های اساسی توسط حاکمیت تأمین یا تسهیل شود؟

4-1-4.  تحلیل مصاحبه‌های مردمی

 در این بخش به تحلیل مضامین مصاحبه‌های مردمی پیرامون موضوع فرزندآوری پرداخته شده است. برای تحلیل داده‌های کیفی به‌دست آمده از مصاحبه‌ها، از روش تحلیل مضمون استفاده شده است که به شناسایی، سازماندهی و گزارش مضامین در داده‌ها کمک می‌کند. در نتیجه این فرایند، پنج مضمون اصلی شناسایی شد. چهار مضمون از نظر عنوان با محورهای مطرح‌ شده در قانون جوانی جمعیت هم‌پوشانی دارند، اما در سطح مصادیق، تفاوت‌هایی میان نگاه مردم و مفروضات قانونی مشاهده می‌شود. مضمون پنجم نیز به‌طور کامل برخاسته از نگاه مردم بوده و در متن قانون بازتاب روشنی ندارد. این پنج مضمون عبارتند از: فرزند‌پروری (مردمی)، تسهیل حضور احتماعی مادران، تأمین نیازهای ضروری خانواده، تسهیل ازدواج پایدار و تسهیل و رفع موانع بارداری. گرچه در ۵ مضمون اصلی به‌دست آمده، تشابه زیادی میان نظرات مردم و متن قانون مشاهده می‌شود، اما در لایه‌های پایین‌تر و به‌عبارت‌دیگر جزئی‌تر تفاوت‌ها نمایان شده است. در ادامه مسائل مردم در هر مضمون اصلی بیان شده و سپس با بیان برخی از دیدگاه‌های مردم که به‌طور مستقیم از مصاحبه استخراج شده است، به‌شرح و تبیین آن مسئله پرداخته خواهد شد و در نهایت جدول مسائل هر مضمون با تعداد فراوانی هر مسئله درج شده است.

4-1-4-1.                   فرزند‌پروری

مردم در مسئله فرزند‌پروری به مواردی همچون دخالت اطرافیان در انتخاب نقش‌های اجتماعی مادران، محیط و سیستم آموزشی و فرزندپروری (مهدکودک و مدرسه)، تنهایی مادر و عدم پشتیبانی مناسب از او، عدم تحمل شیطنت فرزندان، سختی بودن فرزند‌پروری در جامعه،عدم حوصله برای تعامل با فرزند، نداشتن وقت کافی برای رسیدگی به فرزند، عدم خودباوری زنان به خود و نگرش منفی جامعه به آنان و سن کم مادر اشاره کرده‌اند.

-                     دخالت اطرافیان در انتخاب نقش‌های اجتماعی مادران

در نگاه مردم، فرزند‌پروری به‌شدت تحت‌تأثیر قضاوت‌ها و دخالت‌های اجتماعی اطرافیان قرار دارد. بسیاری از مشارکت‌کنندگان احساس می‌کنند که در مسیر فرزندپروری، همواره در معرض مداخله اطرافیان هستند و نقش اجتماعی آنها، خصوصاً اشتغال مادر، به چالش کشیده می‌شود.

·                     «اطرافیان هم که دخالت می‌کنند و می‌گفتند که تو نمی‌تونی شاغل هم باشی و با بچه سخته!» (مشارکت‌کننده شماره22/ مادر دو فرزند).

-                     محیط و سیستم آموزشی و فرزندپروری (مهدکودک و مدرسه)

نظام آموزشی و فرزندپروری ازسوی برخی مادران نهادی ناکارآمد یا حتی مضر تلقی شده است. این سیستم گاه به‌جای تسهیل فرایند فرزندپروری، انتظارات متناقض یا فشارهای مضاعف بر خانواده تحمیل می‌کند.

·                     «من خیلی‌ها رو سراغ دارم تا روزی که می‌خواستن برن مدرسه خیلی خوب و عالی بودن ولی بعد که رفتند مدرسه مسیرشون عوض شده و باید مدرسه کنترل بشه» (مشارکت‌کننده شماره38/ پدر سه فرزند).

·                     «یک مهدکودک درست برای بچه‌های 1 تا 6 سال باشه که بتونی صبح تا ظهر بچت رو بزاری و بری» (مشارکت‌کننده شماره15/مادر دو فرزند).

-                     تنهایی مادر و عدم پشتیبانی مناسب از او

بخش قابل‌توجهی از مادران به احساس تنهایی، بی‌پناهی و نبود حمایت اجتماعی کافی اشاره کرده‌اند. بسیاری از مادران خود را مسئول اصلی فرزندپروری می‌دانند، اما در عمل تنها هستند.

·                     «من چون مادرم و مادر شوهرم مریض هستند نمی‌تونم بچه بیارم» (مشارکت‌کننده شماره15/مادر دو فرزند).

-                     عدم خودباوری زنان و نگرش منفی جامعه به آنان

نگرش منفی نسبت به زنان و نقش مادری در جامعه از دیگر عوامل تأثیرگذار در فرزندپروری است. برخی از مادران به خودکم‌بینی و بی‌اعتمادی به توانمندی‌های زنانه اشاره کرده‌اند.

·                     «خیلی از زنای جامعه ما متأسفانه از اینکه زن هستند ناراحتند. خودشون رو خیلی دست‌کم می‌گیرند» (مشارکت‌کننده شماره17/مادر تک فرزند).

-                     عدم تحمل شیطنت فرزندان

برخی والدین نسبت به رفتارهای پرتحرک و طبیعی کودکان، ظرفیت و صبر کافی ندارند که این مسئله فشار روانی زیادی در روند فرزندپروری ایجاد می‌کند.

·                     «بچه‌ها خیلی شیطونیشون زیاد شده و همشم خونه هستند» (مشارکت‌کننده شماره29/مادر دو فرزند).

-                     سختی فرزند‌پروری در جامعه

در بسیاری از اظهارات، فرزند‌پروری امری دشوار و چالش‌برانگیز توصیف شده است. این سختی نه‌فقط به دلیل خود کودک، بلکه به دلیل شرایط اجتماعی و فرهنگی موجود در جامعه است.

·                     «خب این فضاهای مجازی هست نمی‌شه بچه رو خیلی کنترل کرد» (مشارکت‌کننده شماره33/ مادر سه فرزند).

-                     عدم حوصله برای تعامل با فرزند

برخی مشارکت‌کنندگان به‌صراحت از فرسودگی عاطفی و نداشتن حوصله برای تعامل با کودک سخن گفتند که به کاهش کیفیت رابطه والد و فرزند منجر می‌شود.

·                     «سنمون بالا رفته دیگه حوصله کلنجار رفتن با بچه‌ها رو ندارم» (مشارکت‌کننده شماره5/ مادر دو فرزند).

-                     نداشتن وقت کافی برای رسیدگی به فرزند

مادران فعال در عرصه اجتماع یا مادرانی دارای فرزندان بیشتر، از کمبود زمان برای رسیدگی با کیفیت به کودک شکایت داشتند.

·                     «باید برای فرزندپروری بچه‌ها وقت گذاشت که ندارم دیگه» (مشارکت‌کننده شماره13/ مادر سه فرزند).

-                     سن کم مادر

تجربه کمتر و آمادگی روانی پایین مادران جوان نیز به‌عنوان عاملی در چالش‌های فرزندپروری اشاره شده است.

·                     «همسرم سنش کم بود به‌خاطر همین قبول نمی‌کرد بچه بیاریم» (مشارکت‌کننده شماره 8/پدر دو فرزند).

جدول 31. مسائل مردم در بُعد فرزند‌پروری

مأخذ: همان.

4-1-4-2.                    تسهیل حضور اجتماعی مادران

تحلیل داده‌های حاصل از مصاحبه‌ها نشان می‌دهد که در مسئله حضور اجتماعی مادران، دو حوزه اصلی تحصیل و اشتغال به‌عنوان چالش‌های اساسی مطرح شده‌اند.

-                     تحصیل غیرحضوری

در نگاه مردم، غیرحضوری بودن تحصیل به‌عنوان یکی از راهکارهای تسهیل حضور اجتماعی مادران مطرح شده است.

·                     «من تا بچه نداشتم می‌تونستم درسم رو ادامه بدم، ولی الان باید غیرحضوری باشه تا بتونم برم» (مشارکت‌کننده شماره 32/ مادر دو فرزند).

-                     آسیب‌زدن فرزند به رشد تحصیلی

برخی از مشارکت‌کنندگان معتقدند که فرزندآوری می‌تواند به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم رشد تحصیلی مادر را مختل کند و ادامه تحصیل را با دشواری مواجه سازد.

·                     «همسر من می‌گه چون می‌خوام برم دانشگاه، بچه‌دار نمی‌شم و همین یه دونه بسه» (مشارکت‌کننده شماره 45/پدر دو فرزند).

-                     آسیب‌زدن درس به فرزند

در مقابل، برخی دیگر از مشارکت‌کنندگان به این نگرانی اشاره کرده‌اند که اشتغال به تحصیل مادر، ممکن است باعث کاهش توجه و مراقبت از فرزند شود و به او آسیب بزند.

·                     «اینکه بچه‌ام قربونی کار و درس من بشه دلزده‌ام کرد و نتونستم ادامه بدم» (مشارکت‌کننده شماره5/مادر دو فرزند).

-                     احتساب استعلاجی فرزند برای مادر

یکی از مسائل پرتکرار در حوزه اشتغال، عدم‌پذیرش مراقبت از فرزند بیمار به‌عنوان مرخصی رسمی برای مادران شاغل است. این موضوع فشار مضاعفی بر مادران وارد می‌کند.

·                     «وقتی بچه مریض می‌شه خب مادر مجبور بمونه خونه و به بچه برسه، ولی این‌ به‌عنوان مرخصی حساب نمی‌شه» (مشارکت‌کننده شماره 24 / مادر تک فرزند).

-                     مهدکودک در ادارات

برخی مشارکت‌کنندگان نبود مهدکودک در محل کار یا ادارات را از موانع مهم حضور اجتماعی مادران دانسته‌اند؛ مسئله‌ای که باعث افزایش نگرانی مادران در زمان اشتغال می‌شود.

·                     «اگه مهدکودکی مناسب باشه تو محل همون اداره که خانم توش مشغوله دیگه راحت می‌تونند بچشون رو اونجا بذارن که نزدیک خودشون باشه» (مشارکت‌کننده شماره 28 / پدر دو فرزند).

-                     هزینه پرستار

هزینه بالای پرستار کودک از دیگر چالش‌هایی است که به‌ویژه برای مادران شاغل مطرح شده و امکان ادامه اشتغال را برای برخی از آنان دشوار کرده است.

·                     «بعد از زایمان باید یه پرستار پیدا کنم تا برم سرکار که اونم هزینش بالا هست» (مشارکت‌کننده شماره 48/مادر دو فرزند).

-                     وابستگی شدید فرزند

وابستگی شدید فرزند به مادر، به‌عنوان مانعی روانی و عملی برای حضور اجتماعی مادران مطرح شده است. این وابستگی، تصمیم به بازگشت به کار یا ادامه تحصیل را با تردید همراه می‌کند.

·                     « من قبلاً ویزیتور بودم، ولی خب الان نه. چون این بچه دومیه خیلی به‌هم وابسته هست» (مشارکت‌کننده شماره ۱/مادر دو فرزند).

-                     ترس از اخراج بعد از فرزندآوری

یکی از جدی‌ترین نگرانی‌های مادران شاغل، ترس از اخراج یا حذف تدریجی از محیط کار پس از فرزندآوری است؛ نگرانی‌ای که به‌ویژه در بخش خصوصی پررنگ‌تر است.

·                     «مادری که در بخش خصوصی کار می‌کنه بعد از زایمانش و مرخصی که برمی‌گرده بهش میگن دیگه نیا برو دنبال بچه‌داری» (مشارکت‌کننده شماره 25/ مادر دو فرزند).

-                     زمان کم مرخصی زایمان

کوتاه بودن مدت مرخصی زایمان، از نگاه مشارکت‌کنندگان، با نیازهای واقعی مادر و کودک همخوانی ندارد و بازگشت زودهنگام به کار را به تجربه‌ای پرتنش تبدیل می‌کند.

·                     «خداییش خیلی زوده بخوای بعد از 9 ماه بری سرکار» (مشارکت‌کننده شماره ۲۱/ مادر دو فرزند).

-                     انعطاف ساعت کاری

نبود انعطاف‌پذیری در ساعات کاری از دیگر موانعی است که حضور اجتماعی مادران را محدود می‌کند و امکان مدیریت هم‌زمان نقش‌های خانوادگی و شغلی را کاهش می‌دهد.

·                     «من بچم از مدرسه میاد خونه نیستم و این برام خیلی سخته» (مشارکت‌کننده شماره 24 / مادر یک فرزند).

-                     تقدیر ویژه از مادران

برخی مشارکت‌کنندگان بر لزوم تقدیر و حمایت نمادین و عملی از مادران در محیط‌های کاری و آموزشی تأکید کرده‌اند و معتقدند نبود این حمایت، احساس نادیده‌گرفته‌شدن را در آنان تقویت می‌کند.

·                     «با اینکه محل کارم از مادرای دارای سه فرزند تقدیر می‌کنند، ولی تقدیرشون خیلی ضعیف هست در حد یک تقدیرنامه هست نه حتی یک کارت هدیه» (مشارکت‌کننده شماره ۲۱/ مادر دو فرزند).

-                     دوری محل کار از خانه

دوری محل کار از محل سکونت، به‌ویژه در شهرهای بزرگ، یکی دیگر از عوامل محدودکننده حضور اجتماعی مادران است که زمان و انرژی زیادی از آنان می‌گیرد.

·                     «من خودم معلم هستم و محل کارم یک ساعت و نیم‌راه رفت و برگشتش طول می‌کشه» (مشارکت‌کننده شماره ۲۱/ مادر دو فرزند).

جدول 32. مسائل مردم در بُعد تسهیل حضور اجتماعی مادران

مأخذ: همان.

4-1-4-3.                    تأمین نیاز‌های زیستی- ضروری

تحلیل داده‌های حاصل از مصاحبه‌ها با مشارکت‌کنندگان نشان داد که یکی از اصلی‌ترین موانع ذهنی و عملی برای تصمیم‌گیری در مورد فرزندآوری، نگرانی‌های مرتبط با تأمین نیازهای زیستی خانواده و کودک است. این مسائل در قالب مجموعه‌ای از مضامین و پرتکرار در مصاحبه‌ها ظاهر شده‌اند که در ادامه شرح داده می‌شود.

-                      بهداشت و درمان

بسیاری از مشارکت‌کنندگان به وضعیت کیفیت و دسترسی به خدمات درمانی‌ به‌عنوان یکی از مؤلفه‌های مهم در تصمیم‌گیری برای فرزندآوری اشاره کرده‌اند. دغدغه‌هایی همچون عدم پوشش کافی بیمه، نبود‌ دارو‌های لازم برای نوزادان و هزینه‌های بالا آزمایش‌های بارداری در مصاحبه‌ها یافت می‌شود.

·                     «الان بخوای بچه‌دار بشی تا موقع زایمان کلی هزینه سونوگرافی و آزمایش داره» (مشارکت‌کننده شماره47/پدر سه فرزند).

-                     سفر

اگرچه در نگاه اول سفر ممکن است ضرورتی حیاتی تلقی نشود، اما برای برخی مشارکت‌کنندگان سفر به‌مثابه کیفیت زندگی و تفریح خانواده مورد توجه قرار گرفت. افزایش هزینه سفر رفتن بعد از بچه‌دار شدن یکی از نگرانی‌ها بود.

·                     «الان شاید ما دو سه سال هست دیگه سفر درست حسابی نتونستیم بریم. خب از لحاظ روحی آدم چی میشه دیگه؟» (مشارکت‌کننده شماره18/مادر بدون فرزند).

-                     هزینه‌‌های جاری

تقریباً همه مشارکت‌کنندگان از افزایش مستمر هزینه‌های روزمره گلایه داشتند؛ از خوراک و پوشاک تا هزینه آموزش ابتدایی کودکان و درآمد کم مورد اشاره مردم بوده است. این افزایش، احساس ناتوانی در مدیریت مالی خانواده را تقویت کرده است.

·                     «این حقوقی که ما می‌گیریم حتی حداقل نیاز‌های ما را هم تأمین نمی‌کنه» (مشارکت‌کننده شماره38/ پدر سه فرزند).

·                     «دولت اگه می‌خواد کمکی بکنه پول پوشک و شیرخشک بچه رو بده بعد بره سراغ چیزای دیگه» (مشارکت‌کننده شماره34/ پدر بدون فرزند).

·                     «والا ما دوست داریم بچه بازم بیاریم، ولی خب تو خرج خودمون موندیم به‌خاطر گرونی» (مشارکت‌کننده شماره23/پدر یک فرزند).

-                     قدرت تهیه خودرو

داشتن خودرو به‌خصوص برای خانواده‌هایی که در شهرهای بزرگ زندگی می‌کنند به‌عنوان نیازی ضروری برای جابه‌جایی خانواده و مطرح شده است. بسیاری عنوان کرده‌اند که به دلیل افزایش قیمت خودرو، تهیه آن برایشان ممکن نیست.

·                     «من با موتور که نمی‌تونم زن باردارم رو جابه‌جا کنم» (مشارکت‌کننده شماره45/پدر دو فرزند).

-                     قدرت تهیه مسکن

تهیه مسکن مستقل و مناسب ازجمله مسائل بسیار پرتکرار در مصاحبه‌ها بود. بسیاری از مشارکت‌کنندگان اعلام کردند که بدون داشتن خانه‌ای مناسب و مستقل، شرایط فرزندآوری برای آنها فراهم نیست.

·                     «ما دوست داشتیم یه دختر هم داشته باشیم، ولی به‌خاطر اینکه تعدادمون زیاد شد مجبور شدیم خونمون رو عوض کنیم و سر عوض کردن خونه کلی بدهی آوردم» (مشارکت‌کننده شماره38/پدر سه فرزند).

·                     «سال‌به‌سال خونه‌ها کرایشون بیشتر می‌شه و دائم باید وام بگیری» (مشارکت‌کننده شماره29/ مادر دو فرزند).

·                     «خونه کوچک آپارتمانی داشتیم به‌خاطر تعداد بچه‌هامون با همسایه‌ها به مشکل خوردیم» (مشارکت‌کننده شماره3/ مادر چهار فرزند).

-                     باورهای ناظر به مسائل اقتصادی

در لایه‌ای عمیق‌تر، برخی مشارکت‌کنندگان به باورهای ذهنی شکل‌گرفته پیرامون مسائل اقتصادی اشاره کردند. بی‌اعتمادی به ثبات اقتصادی، توقع مالی بالای فرزندان نسل جدید‌ و عدم اعتقاد به رزاقیت خداوند ازجمله عواملی بود که مانع فرزندآوری بود.

·                     «به این فکر می‌کنم بچه‌ای که می‌خواد بیاد به چه امیدی بیاد؟ مامان و بابا از صبح تا شب سرکار هستند و آخرش هم حسرت هزار چیز به دلشه» (مشارکت‌کننده شماره 18/مادر بدون فرزند).

·                     «بچه می‌خواد یعنی توقع داره الان پسر من توقع داره براش ماشین بخرم درحالی‌که من خودم برای خودم هنوز ماشین نخریدم» (مشارکت‌کننده شماره25/مادر دو فرزند).

·                     «اگه من اعتقاد داشته باشم روزی رو خدا میده دیگه بچه میارم، اما متأسفانه کار فرهنگی نیست» (مشارکت‌کننده شماره ۴۵/ پدر دو فرزند).

جدول 33. مسائل مردم در بُعد تأمین نیاز‌های زیستی و ضروری

مأخذ: همان.

4-1-4-4.                    تسهیل ازدواج پایدار

در بخش دیگری از مصاحبه‌ها، مشارکت‌کنندگان به موانع ازدواج و پایداری آن اشاره کرده‌اند. این مسائل نه‌تنها فرایند تصمیم‌گیری برای ازدواج را پیچیده می‌کند، بلکه امکان ایجاد یک زندگی پایدار و قابل‌برنامه‌ریزی را نیز کاهش می‌دهد.

-                     مانع بودن سربازی

یکی از مسائل برجسته برای جوانان،خدمت سربازی است که‌ به‌عنوان یک مانع در مسیر ازدواج مطرح شده است. تأخیر در ورود به بازار کار و عدم استقلال مالی از پیامدهای این مسئله عنوان شده‌اند.

·                     «بچم دومم وقتی از خدمت بیاد بیکاره و منم نی‌تونم براش کاری بکنم» (مشارکت‌کننده شماره 3/ مادر چهار فرزند).

-                     هزینه‌های بالای شروع زندگی

شرایط اقتصادی و افزایش شدید هزینه‌های اولیه ازدواج و شروع زندگی مشترک، از موانع اصلی ازدواج پایدار به شمار می‌آید. این هزینه‌ها شامل جهیزیه، مراسم ازدواج و سایر اقلام ضروری برای زندگی مشترک هستند. از نگاه مشارکت‌کنندگان، همین هزینه‌ها باعث شده است بسیاری از جوانان ازدواج را به تعویق بیندازند یا کلاً از آن منصرف شوند.

·                     «بالاخره الان سرویس طلا لازم داری، پول لازم داری واسه لباس یا یه جشن ساده بخوای بگیری. اینا همش هزینه هست» (مشارکت‌کننده شماره 9/ مرد مجرد).

-                     عدم همراهی والدین در ازدواج

در برخی موارد، نبود حمایت عاطفی ازسوی خانواده‌ها برای ازدواج جوانان، به‌عنوان مانعی جدی مطرح شده است. مشارکت‌کنندگان به نقش تعیین‌کننده خانواده‌ها در تسهیل یا سخت‌تر شدن فرایند ازدواج اشاره کرده‌اند.

·                     «من خواستگاری نرفتم چون بزرگ‌ترام باید خواستگاری برند» (مشارکت‌کننده شماره 7/ مرد مجرد).

-                     ترس از انتخاب ناموفق

نگرانی از شکست در ازدواج و انتخاب اشتباه همسر از دیگر مضامینی است که به‌ویژه در نسل جوان پررنگ‌تر شده است. این ترس گاه باعث می‌شود افراد وارد رابطه‌ای رسمی نشوند یا پس از مدت کوتاهی از ازدواج منصرف شوند. فشار اجتماعی، عدم مهارت در شناخت طرف مقابل‌ و تجربه‌های شکست اطرافیان ازجمله عوامل تقویت‌کننده این ترس هستند.

·                     «دیگه آمار طلاق بالا رفته. آدم ازدواج نکنه بهتره تا ازدواج بکنه و بچه‌دار بشه اونوقت کارش به طلاق بکشه» (مشارکت‌کننده شماره 2/ زن مجرد).

 جدول 34. مسائل مردم در بُعد تسهیل ازدواج پایدار

مأخذ: همان.

4-1-4-5.                    تسهیل و رفع موانع بارداری

-                     رفع ناباروری

یکی از مهم‌ترین مسائل در این بُعد، مشکل ناباروری زوجین و تلاش‌های درمانی مرتبط با آن است. فرایند درمان ناباروری، از نگاه برخی مشارکت‌کنندگان، فرایندی پرهزینه، زمان‌بر و بعضا ناکارآمد است که در بسیاری از موارد باعث به تعویق افتادن فرزندآوری یا حتی منصرف شدن خانواده‌ها می‌شود. این موضوع به‌ویژه برای خانواده‌هایی که سال‌هاست در مسیر درمان قرار دارند، فشار روانی و مالی سنگینی ایجاد می‌کند.

·                     «آزمایشش‌هاش همه آزاد بود و خیلی گرون می‌شد منم دیگه نرفتم سمتش» (مشارکت‌کننده شماره 31 / مادر دو فرزند با تجربه ناباروری).

·                     «این مراکزی هم که دولتی هستند معمولاً زیاد اعتبار علمی ندارند» (مشارکت‌کننده شماره 18/ زن بدون فرزند).

-                     نگرانی نسبت به بیماری فرزند

برخی مشارکت‌کنندگان به نگرانی از سلامت جسمی یا ذهنی فرزند آینده اشاره کرده‌اند. ترس از بروز بیماری‌های مادرزادی، ژنتیکی، باعث ایجاد تردید در تصمیم برای بارداری شده است.

·                     «دایی ما مشکل عقب‌ماندگی ذهنی داره و ما می‌ترسیم به خاطر ازدواج فامیلی بچه ما هم مشکل داشته باشه» (مشارکت‌کننده شماره 39/ پدر یک فرزند).

·                      

جدول 35. مسائل مردم در بُعد تسهیل و رفع موانع بارداری

مأخذ: همان.

شکل 4. ابر کلمات مستخرج از مصاحبه‌های مردمی

مأخذ: همان.

4-2.         انتخاب متغیرها (مؤلفه‌ها) و جمع‌آوری داده

4-2-1.  متغیر‌های سیاست‌‌های فرزندآوری (شاخص مرکب فرزندآوری)

براساس منطق ارزشیابی مردم‌محور پس از تحلیل آنچه در قانون آمده است یا به‌عبارت‌دیگر دولت گفته است و تحلیل آنچه مردم می‌گویند، به سراغ ترکیب این دو مورد باید رفت. در این مرحله از پژوهش با ترکیب داده‌های به‌دست آمده از قانون و مصاحبه‌های مردمی به یک مدل مردم‌محور اولیه دست پیدا خواهیم کرد که این مدل، مبنایی برای طراحی پرسش‌نامه و جمع‌آوری داده از مردم خواهد شد. در ترکیب داده‌های به‌دست آمده، مضمون فراگیر اصلاح باور‌های عمومی که از متن قانون و اسناد مرتبط استخراج شده بود، حذف و مضامین مرتبط با آن در سایر مضامین فراگیر پخش شدند. برای مثال اصلاح باور‌های ناظر به مسائل اقتصادی در مضمون فراگیرِ تأمین نیازهای ضروری خانواده جای گرفت. مدل در نهایت دارای پنج مضمون فراگیر فرزندپروری، تأمین نیازی‌های زیستی و ضروری، تسهیل ازدواج پایدار، تسهیل حضور اجتماعی مادران و تسهیل و رفع موانع بارداری شد. از این پنج مضمون تنها مضمونِ پنجم که فرزندپروری باشد به‌طور صریح در قانون ذکر نشده و باقی موارد مشترک است.

در جداول زیر مضامین مرتبط با هر مضمون فراگیر اعم از سازمان‌دهنده و پایه بیان شده است. موارد هر جدول براساس ماهیت طرح آن در سه دسته مردم، قانونی و مشترک تفکیک شده است. هدف از این جداول بیان منطق دسته‌بندی نهایی و توانایی مرور سریع برای طراحی پرسش‌نامه بوده است.

جدول 36. مضامین شاخص مرکب تأمین نیازهای ضروری خانواده