ماهنامه گزارش های کارشناسی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی

چکیده در اسناد قانونی، نخستین بار در اصلاح قانون شهرداری در سال ۱۳۴۵، موضوع حریم به عنوان «محدوده توسعه احتمالی شهر» و محدوده وضع «مقرراتی برای اقدامات عمرانی» مطرح شد . لیکن خلأها، تداخلات، تناقضات و ابهاماتی در این باره وجود دارد که مشکلاتی را ایجاد کرده است. تعدد قوانین مرتبط با موضوع حریم (در تعریف محدوده و حریم، تعیین حریم و نظارت و رسیدگی به تخلفات در حریم)، تعدد نهادهای مرتبط با موضوع حریم، مشخص نبودن نحوه تعیین حریم، تداخل مرز روستاها و حریم شهرهای واقع در حریم کلان شهرها، نظارت بر ساخت وسازهای غیرمجاز و عدم انطباق با تعاریف قانونی و مسائلی ازاین دست باعث تشتت و آشفتگی و نیز عدم امکان رصد تغییرات حریم شهرها در بسیاری از موارد شده است. لذا هر اندازه قوانین و مقررات بتوانند در اداره و مدیریت مطلوب حریم تأثیرگذار باشد؛ نتیجه آن جلوگیری از اتلاف منابع مالی و انسانی، موازی کاری ها و در نتیجه رضایتمندی شهروندان و ساکنین است. از منظری دیگر حریم شهرها، به جهت برخورداری از فضاهای باز و سبز، ظرفیت بالقوه ای برای اسکان موقت یا دائم جمعیت در شرایط بحرانی دارد. با وجود این قابلیت ها و ظرفیت ها، تاکنون سیاستگذاری جامع و منسجمی برای استفاده از این فضا به عنوان فضای پشتیبان شهری در مواقع اضطراری و شرایط بحرانی (با منشأ طبیعی یا جنگ) صورت نگرفته است. هدف گزارش حاضر بررسی قوانین و مقررات در این خصوص و آسیب شناسی و تحلیل قوانین موجود و شناسایی مغایرت های قانونی جهت حل چالش ها و استفاده بهینه از این فضا است.

چکیده با گسترش شهرنشینی و تبعات ناشی از آن، میزان آسیب پذیری ساختمان های شهری در برابر تهدیدات مختلف به طور چشمگیری فزونی یافته؛ در چنین بستری، رخدادهایی نظیر حملات نظامی، اقدامات تروریستی، انفجارها و آتش سوزی های گسترده، پیامدهای جانی و مالی سنگینی بر بناها و بهره برداران آنها تحمیل می کند. تجارب حاصل از جنگ ها و بحران های معاصر، به ویژه جنگ تحمیلی ۱۲روزه و جنگ تحمیلی رمضان، مؤید آن است که حتی فضاهای مسکونی نیز از دامنه تهدیدات مصون نیستند و حملات هوایی و موشکی در این منازعات، خسارات قابل توجهی به کاربری های شهری مختلف وارد کرده است. با وجود مقاومت سلحشورانه مردم و نیروهای مسلح، این پایداری ملی نباید به غفلت از ملاحظات پدافند غیرعامل در طراحی و نوسازی بناها بینجامد؛ لذا توجه نظام مند به اصول و الزامات پدافند غیرعامل در فرایند طراحی، ساخت، بهره برداری و بازسازی ساختمان ها، ضرورتی انکارناپذیر قلمداد می شود. پژوهش های بین المللی نیز نشان داده اند که تمهیداتی همچون مقاوم سازی نما، طراحی ضدانفجار و پیش بینی فضاهای امن می تواند سهم مهمی در کاهش تلفات انسانی و خسارت های اقتصادی داشته باشد.پژوهش حاضر با هدف شناسایی و تبیین راهبردهای معماری پدافند غیرعامل برای ارتقای ایمنی و تاب آوری ساختمان ها در برابر تهدیدات انسان ساخت انجام شده است. روش تحقیق بر مطالعه تطبیقی ضوابط کشورهای پیشرو و مقایسه آنها با مقررات ملی ساختمان ایران، به ویژه مبحث۲۱استوار است. یافته ها بیانگر آن است که به کارگیری لایه های حفاظتی، مصالح مقاوم، فضاهای امن، مسیرهای فرار کارآمد و نظام کنترل دسترسی، نقشی مؤثر در کاهش خسارات دارد. بر این اساس، پیشنهادهایی برای اصلاح مقررات و بومی سازی دستورالعمل های طراحی ارائه شده است.

چکیده انتقال پایتخت، تصمیمی راهبردی و ذاتاً سیاسی است و در صورتی به عنوان راه حلی مؤثر برای مسائل پایتخت ها و پهنه های کلان شهری مطرح می شود که راهکارهای پیشنهادی متخصصان در حوزه های اقتصادی، سیاسی، شهرسازی و آمایش سرزمین به بن بست رسیده و هم زمان، اصلاحات ژرف و ساختاری در ساحت های سیاسی، اداری و اقتصادی نیز در دستور کار قرار گرفته باشد. این مسئله در تاریخ معاصر ایران پیشینه ای طولانی دارد و از این رو، هرگونه تصمیم گیری درباره انتقال پایتخت یا حتی تمرکززدایی و توزیع کارکردها در سایر نقاط کشور، نیازمند تأملی دقیق، جامع و چندسویه است. بر همین اساس، مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی مطالعه تطبیقی نمونه های معاصر جهانی را در دستورکار قرار داده؛ تجربه مصر نشان می دهد که این فرایند باید تدریجی، بومی سازی شده و متکی بر اجماع ملی، اسناد توسعه منطقه ای و اصول آمایش سرزمین انجام گیرد و بر ظرفیت های زیرساختی، نیروی انسانی، قابلیت توسعه و اتصال به شبکه های حمل ونقل استوار باشد. ساختار وظایف ملی نیز باید چنان بازطراحی شود که هر پهنه از سرزمین، مأموریتی مشخص بر عهده گیرد و کاربری های پشتیبان، بدون شکل گیری جزیره های اداری، سامان یابند. این فرایند باید بلندمدت، مرحله ای و فازبندی شده اجرا شود تا از انباشت نهادهای ناکارآمد جلوگیری گردد. همچنین تأمین مالی پروژه نیز از ترکیب بازتوزیع منابع، سرمایه گذاری خصوصی و اوراق مشارکت صورت می گیرد. افزون بر این، اصلاحات حقوقی، مشارکت عمومی و بازتعریف هم زمان پایتخت پیشین برای کاهش مقاومت ها و صیانت از سرمایه اجتماعی ضروری است.

چکیده گرمایش جهانی، زیست پذیری سکونتگاه ها، به ویژه مناطق گرمسیری را به مخاطره انداخته است. بنا به اعلام سازمان هواشناسی در نیم قرن گذشته به طور متوسط ۲ درجه دمای هوای کشور افزایش یافته است. برخی شهرهای کشور با رکوردهای دمایی بالای ۵۰درجه در زمره گرم ترین شهرهای جهان قرار گرفته و شهرهای ساحلی جنوب کشور در سطح بالای شاخص حرارتی قرار دارند. پدیده گرمایش شهری و افزایش دمای هوا، به ویژه در اقلیم های گرم خشک و گرم مرطوب، به یکی از چالش های اصلی زیست پذیری شهری بدل شده است. این پژوهش با هدف بررسی تجارب جهانی و ملی در راستای ارائه راهبردهای کاربردی برای سیاستگذاری، برنامه ریزی و طراحی اقلیمی شهرها انجام شده است. روش پژوهش، ترکیبی از مرور نظام مند منابع، تحلیل تطبیقی تجارب کشورهای موفق و بررسی ظرفیت های بومی معماری ایرانی مانند بادگیر، ساباط، حیاط مرکزی و مصالح طبیعی بوده است. یافته ها نشان می دهد که راهبردهای مؤثر شامل استفاده از مصالح با ضریب بازتابش بالا، گسترش سطوح سبز، طراحی معابر همسو با باد غالب، به کارگیری بام و دیوار سبز و ارتقای تهویه طبیعی در مقیاس محله ای و شهری است. ازسوی دیگر، ارزیابی مقررات ملی ساختمان (مبحث ۱۹) نشان می دهد که تمرکز آن بر گرمایش زمستانی، پاسخ گوی نیازهای اقلیم گرم تابستانی نیست. لذا پیشنهاد می شود اصلاح مقررات، تدوین سند ملی مقابله با گرمایش شهری و اجرای برنامه های اقدام گرمایی محلی در شهرهای پرریسک صورت گیرد. پژوهش در نهایت نقشه راهی سه مرحله ای (کوتاه مدت، میان مدت و بلندمدت) برای گذار به شهرهای تاب آور در برابر گرما ارائه می دهد که مبتنی بر هم افزایی دانش بومی، فناوری نو و سیاستگذاری بین بخشی است.

چکیده ناحیه نوآوری شهری به عنوان تجلی فضایی اقتصاد دانش بنیان، بیانگر گذار از الگوهای سنتی توسعه صنعتی و پارک های علم و فناوری منفک از شهر به رویکردی یکپارچه، درون زا و مبتنی بر زیست بوم نوآوری در بستر شهری است. این نواحی با اتکا بر هم مکانی دانشگاه ها، مراکز پژوهشی، شرکت های فناور و خلاق، سرمایه گذاران و زیرساخت های شهری، محیطی متراکم، تعاملی و مختلط را شکل می دهند که در آن خلق دانش، تجاری سازی فناوری و کارآفرینی به صورت هم افزا تقویت می شود. در شرایطی که اقتصاد ملی با ضرورت کاهش وابستگی به منابع خام، ارتقای بهره وری و مقابله با چالش های تحریمی مواجه است، توسعه هدفمند نواحی نوآوری می تواند به عنوان پیش ران رشد اشتغال دانش پایه، افزایش رقابت پذیری شهری و تقویت تاب آوری اقتصادی ایفای نقش کند. بااین حال، استقرار این نواحی بدون ملاحظات کالبدی، اجتماعی و نهادی می تواند پیامدهایی همچون افزایش قیمت زمین و مسکن، اعیان سازی، فشار بر زیرساخت ها و تشدید نابرابری فضایی را به دنبال داشته باشد. این گزارش با تبیین مبانی نظری، سیر تحولات نهادی و تجارب جهانی، چارچوبی جامع برای توسعه نواحی نوآوری شهری ارائه می کند و الزامات کلیدی آن را در سه سطح ملاحظات طرح ریزی، الزامات قانونی و توصیه های سیاستی صورت بندی می کند. تأکید بر کاربری مختلط، حمل ونقل عمومی و پیاده مداری، تأمین مسکن در استطاعت، بازتعریف نقش دانشگاه نسل چهارم، ایجاد سازوکار نهادی هماهنگ و استقرار نظام ارزیابی و پایش مستمر، ازجمله راهبردهای پیشنهادی است. رویکرد نهایی گزارش، توسعه ای تدریجی، متمرکز، مشارکتی و مبتنی بر یکپارچگی فضایی – نهادی را به عنوان شرط تحقق نواحی نوآوری پایدار و فراگیر توصیه می کند.

چکیده باتوجه به شرایط ویژه و حساس کشور و آسیب های وارده در خلال جنگ رمضان، گزارش پیش رو به طور موجز و مؤثر در قالب ۱۴ بند به تحلیل و ارائه توصیه سیاستی در حوزه برنامه ریزی و مدیریت شهری و منطقه ای، حین و پس از جنگ رمضان پرداخته است. حوزه های موضوعی مورد بحث در حوزه مدیریت شهری شامل این موارد است: کاهش درآمد شهرداری ها، تأمین هزینه های بازسازی مناطق شهری، مدیریت یکپارچه شهری و امهال و تقسیط عوارض و مالیات ها، درخصوص توسعه منطقه ای و آمایش سرزمین نیز مشتمل بر تشکیل صندوق بازسازی و توسعه خلیج فارس، توجه ویژه به مناطق و جزایر جنوبی کشور، لزوم توسعه محور شرق، بازآرایی و سامان دهی سرزمینی، برآورد جغرافیایی و فضایی آسیب ها، اهمیت خانه و اقامتگاه های دوم، بایستگی پدافند غیرعامل و اولویت بندی و غربالگری پروژه های عمرانی.