ماهنامه گزارش های کارشناسی مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی

چکیده عصر هوش مصنوعی، نقطه عطفی در تحول نهادهای اجتماعی به شمار می رود. عصری که در آن مرزهای تصمیم گیری، تعاملات عاطفی و نقش های سنتی در خانواده دستخوش تحولی بنیادین شده اند. نهاد خانواده، به مثابه یکی از پایدارترین و اثرپذیرترین ساختارهای اجتماعی، در مرکز این تحولات فناورانه و فرهنگی قرار گرفته است. گزارش حاضر با رویکردی آینده نگر و میان رشته ای، به بررسی پیامدهای چندبعدی هوش مصنوعی بر ابعاد گوناگون خانواده ایرانی می پردازد؛ از فرایند ازدواج، طلاق و فرزندآوری گرفته تا سبک های تربیتی، نقش های جنسیتی، حریم خصوصی، خط مشی گذاری های جمعیتی و فرهنگی.
این پژوهش تلاش می کند با اتکا به شواهد تجربی و تحلیل روندهای جهانی و بومی، مجموعه ای از مسائل نوظهور و در حال گسترش را شناسایی کند که در صورت فقدان خط مشی گذاری دقیق و هماهنگ، می تواند به فرسایش سرمایه اجتماعی و هویتی خانواده منجر شود. درحالی که برخی فناوری های هوشمند در بهبود کیفیت زندگی، آموزش، سلامت روانی و کاهش هزینه ها نقش ایفا می کنند، درعین حال، نگرانی هایی چون تضعیف روابط انسانی، جایگزینی تعاملات عاطفی با الگوریتم ها، کاهش تاب آوری زوجین و نشت اطلاعات شخصی را نیز پدید می آورند. همچنین باید توجه داشت که هوش مصنوعی، تنها یک ابزار فناورانه نیست، بلکه به مثابه یک کنشگر ساختاری در فرایند تصمیم سازی ایفای نقش می کند. این امر، بازنگری در جهت گیری های خط مشی را ضروری ساخته است؛ زیرا که آینده خانواده، مستقیماً به کیفیت مواجهه فعال، بومی نگر، اخلاق محور و هوشمندانه با تحولات هوش مصنوعی وابسته خواهد بود. ازجمله راهکارهای پیشنهادی می توان به تدوین پیوست خانواده در طرح های ملی، تقویت چارچوب های حاکمیتی داده، ارتقای سواد دیجیتال عمومی، و طراحی فناوری های منطبق با فرهنگ خانواده ایرانی اشاره کرد.

چکیده پیشرفت علم و فناوری پیش شرط اساسی برای تثبیت جایگاه دولت ها در چشم انداز ژئوپلیتیک جهانی است. در گزارش «منشور هم آفرینی ایران آینده (۳)» نیز این نکته به عنوان مبنا مورد توجه قرار گرفته و براساس آن، چندین تصویر از آینده ایران ترسیم شده است که یکی از آنها «ایران نوآفرین» است. بر همین اساس، این گزارش با به کارگیری رویکرد تحلیل محتوای منابع متنی و مصاحبه ها به دنبال پاسخ به این پرسش هاست: تصویر «ایران نوآفرین» به عنوان یک استعاره مطلوب و تحقق پذیر برای آینده ایران، از چه مؤلفه هایی تشکیل شده است و شامل چه روندهای علم و فناورانه ای می شود؟ با تحلیل محتوای ۱۳ مصاحبه انجام شده، ۱۵ مقوله (۱. استقلال فناورانه، ۲. آزادسازی تجاری و دسترسی به بازارهای منطقه ای و جهانی، ۳. تحول در نظام خط مشی گذاری، ۴. جذب و حفظ سرمایه، ۵. بهبود فضای کسب وکار داخلی، ۶. برندسازی ملی، ۷. هم افزایی ملی، ۸. اقتصاد نوآورانه، ۹. اصلاح ضعف ساختاری در نظام علمی، ۱۰. توسعه سرمایه انسانی، ۱۱. شبکه سازی بین المللی برای ارتقای برند علم و فناوری، ۱۲. مرکز ثقل علم و فناوری منطقه، ۱۳. اصلاح خط مشی گذاری فناوری، ۱۴. حمایت از زیست بوم شرکت های دانش بنیان، ۱۵. ابرپروژه) برجسته شده است. افزون بر این، «۱۰ محرک کلیدی فناورانه» از دل این تصویر استخراج شده است که شامل این موارد می شود: ۱. زیست فناوری نفت پایه، ۲. تقویت و بهبود صنایع برداشت نفت، ۳. تولید قطعات ریزتراشه ها، ۴. استخراج و فراوری مواد کمیاب و خالص، ۵. توسعه هوش مصنوعی، ۶. انرژی های تجدیدپذیر، ۷. رآکتورهای هسته ای نسل جدید با سوخت توریم، ۸. پیشرفت فزاینده در صنعت رباتیک، ۹. فناوری های صرفه جویی در انرژی، ۱۰. تولید خودرو های هیبریدی و الکتریکی.

چکیده آغاز عصر هوش مصنوعی نقطه عطفی در تاریخ بشریت است که قابلیت های بی سابقه ای را در پردازش داده ها، تصمیم گیری و اتوماسیون در بخش های مختلف زندگی انسان ارائه می دهد. بااین حال، توجه به چالش های این حوزه ازجمله تهدیدات حوزه زنان و خانواده با توجه به امکان نابرابری های گسترده و پیامدهای عمیقی که بر جوامع دارد، افزایش یافته است. این گزارش در چند بخش به چالش های حوزه زنان و خانواده در آینده ای نه چندان دور می پردازد.
در این مرورپژوهی به سوگیری و تبعیض در سامانه های هوش مصنوعی، تغییرات شغلی متأثر از هوش مصنوعی در حوزه زنان، فرصت ها و تهدیدهای هوش مصنوعی در حوزه خانواده، آموزش و یادگیری، مسئله جنسیت و هوش مصنوعی، بهداشت روانی و جسمی زنان، جنسیت زدایی از انسان، تحول در ساختارهای حکمرانی و رواج شیوه های جدید نقض کرامت زنان اشاره شده است.
لازم به ذکر است، رفع چالش ها و موانعی که زنان در آینده هوش مصنوعی با آن مواجه هستند، نیازمند رویکردی چندوجهی است که شامل آگاهی بخشی و اصلاحات آموزشی، مداخلات خط مشی و تغییر رویه های ساختاری با هدف پیشگیری از نقض کرامت زنان و ترویج اهمیت به نقش و جایگاه زن در خانواده و جامعه است. با درک علل ریشه ای این مسائل، حکمرانان می توانند استراتژی هایی را پیاده سازی کنند که در عین محافظت از بنیان خانواده، نه تنها مشارکت و پیشرفت زنان را در ساخت و به کارگیری هوش مصنوعی تشویق می کند، بلکه توسعه و استقرار اخلاقی فناوری های هوش مصنوعی را مبتنی بر ویژگی های زنانه مانند داشتن اخلاق مراقبتی و نوآوری های ناشی از این ویژگی ها، بهبود می بخشد.

چکیده گزارش حاضر با تمرکز بر بیانات و مواضع رهبر شهید انقلاب، به بازسازی سیر مفاهیم آینده شناسانه در اندیشه ایشان و ترسیم تصویری کلان از آینده ایران می پردازد. در این پژوهش، ابتدا بیانات رهبری در مقاطع تاریخی و دیدارهای شاخص با عموم مردم، نخبگان، روحانیون، دانشگاهیان و خبرگان رهبری مورد مطالعه و به صورت موضوعی و زمانی دسته بندی شده است. چارچوب های کلان ترسیم آینده در اندیشه ایشان در سه محور اصلی امیدآفرینی، خلق استعاره و دعوت به گفتمان عمومی شناسایی شده و سپس الهیاتِ آینده، استعاره های تمدنی همچون حیات طیبه، تمدن نوین اسلامی و الگو شدن، و بازتاب آنها در حوزه های فرهنگ و انسجام اجتماعی، سیاست، علم و اقتصاد تحلیل شده است. یافته ها نشان می دهد الهیاتِ فعال و ساخت گرایانه، بنیان نگاه رهبری به آینده است و تبدیل آن به تمدن، مستلزم پیوند عمیق میان فقه حکومتی، علوم انسانی بومی و طراحی نهادی کارآمد است. گزارش بر ضرورت توسعه علوم انسانی مبتنی بر مبانی اسلامی، تولید طرح نظری روزآمد برای الگوسازی انقلاب اسلامی، توجه به مردم و انسجام اجتماعی، تقویت هویت اسلامی، گفتمان سازی فرهنگی، وحدت و بیداری اسلامی و پشتیبانی نرم افزاری اقتصاد مقاومتی تأکید می کند. محصول نهایی پژوهش، شبکه ای مفهومی و چارچوبی تحلیلی برای فهم و ترسیم آینده بر مبنای اندیشه رهبر شهید است که می تواند در خط مشی گذاری و آینده پژوهی مورد استفاده قرار گیرد.

چکیده مسائل نوپدید آینده اجتماعی، بخشی از داده های جمع آوری شده در رویداد ملی نوآیند را در قالب رادار آینده ارائه می نماید. این مسائل با مشارکت جمعی از اندیشه ورزان و متخصصین عرصه های مختلف فرهنگی اجتماعی احصا شده و در طول مراحل مختلف داوری شده و نهایتاً در قالب ۹ دسته از مسائل تدوین گشته است. این گزارش در تلاش است تا با استفاده از نگاهی نظام مند به وضعیت آینده اجتماعی کشور، برخی از مسائل پیش رو در این زمینه را بیان نماید. ازجمله مسائل مطرح شده می توان به مواردی همچون بروز اشکال مدرن جنگ های اجتماعی، مخدرهای دیجیتال، بروز و شکل گیری ادیان فرد ساخته، جریان های معنوی نوظهور جنسیتی (زنانه)، شدومن ها (انسان سایه ها)، بی وطنی، حفاظت معنایی از میراث فرهنگی، فیک نیوز، دیجیتالی شدن هویت، قل های دیجیتال، تجربه های معنوی با علوم شناختی و مداخلات ژنتیکی اشاره نمود. ضرورت توجه به مسائل نوپدید آینده در نظام قانونگذاری کشور انکار ناپذیر بوده و روزبه روز بر اهمیت آن افزوده می شود. باتوجه به ماهیت مسائل نوپدید آینده و پیامدهای متعددی که می توانند داشته باشند، سه پیشنهاد در فرایند سیاستگذاری ارائه می شود: درک تغییرات آینده، مسائل نوپدید به رسمیت شمرده شود؛ مسائل نوپدید مورد رصد منظم و ساختار یافته قرار گیرد؛ حداقل۲۰ درصد از توان سیاستگذاری به مسائل نوپدید آینده اختصاص یابد.

چکیده در این گزارش، با تمرکز بر الزام های فرهنگ سازی آینده نگری در نهاد تقنین کشور، تبیین می شود که آینده نگاری نباید به عنوان یک فعالیت پژوهشی حاشیه ای یا مقطعی در حاشیه خط مشی گذاری باقی بماند، بلکه باید به مثابه یک قابلیت سازمانی دائمی در ساختار تصمیم گیری قانونگذاران نهادینه شود. براساس تحلیل مفهومی، مطالعه اسناد بین المللی، گزارش های مرکز پژوهش ها و مرور چارچوب های نهادی موفق، شش محور اصلی برای تحقق این هدف ارائه شده است. این محورها شامل: ۱. نهادسازی آینده نگری در حکمرانی تقنینی به عنوان ظرفیت واکنش هوشمندانه به بحران ها و عدم قطعیت ها؛ ۲. ادغام کامل آن در چرخه قانونگذاری از مرحله مسئله یابی تا ارزیابی؛ ۳. سرمایه گذاری در آموزش، شبیه سازی و توانمندسازی شناختی نمایندگان؛ ۴. طراحی مشارکتی آینده نگاری با بهره گیری از دیدگاه های متکثر اجتماعی و دانشگاهی؛ ۵. تقویت پیوند نظام علم و نظام تقنین ازطریق ایجاد ساختارهای ارتباطی رسمی و ۶. تضمین استقلال تحلیلی و سازمانی ساختار آینده نگاری همراه با تعهد به پاسخ گویی نسبت به نیازهای واقعی خط مشی گذار. در همین راستا، پیشنهاد می شود: ۱. واحد آینده نگاری در مرکز پژوهش ها به عنوان مرجع مشورتی رسمی تقویت شود؛ ۲. «پیوست آینده» برای طرح ها و لوایح مهم به صورت الزامی تدوین شود؛ ۳. آموزش های تخصصی آینده نگاری برای دفاتر نمایندگان طراحی و اجرا شود؛ ۴. شاخص های عملکردی برای ارزیابی کیفیت آینده نگری در فرایند تقنین تدوین شود و ۵. سازوکارهای مشارکت ذی نفعان در تحلیل سناریوها و روندهای آینده، طراحی و تثبیت شود. این اقدام ها، آینده نگاری را از سطح مفهومی و گفتمانی به سطح نهادی و عملیاتی ارتقا داده و آن را به بخشی از عقلانیت تقنینی کشور تبدیل خواهد کرد.

چکیده با توجه به پایان یافتن دوره چشم انداز فعلی جمهوری اسلامی ایران و ضرورت تدوین سند جدید، این گزارش با هدف ارائه راهکارهای کاربردی، اصولی و شفاف برای طراحی و نگارش سند چشم انداز آینده تهیه شده است. چشم اندازپردازی در نظام حکمرانی جمهوری اسلامی ایران، عمدتاً به صورت مقطعی صورت گرفته است. فقدان نهادهای تخصصی، ضعف در مشارکت ذی نفعان، نبود داده های جامع و نیز فقدان پیوند مؤثر میان خط مشی گذاری و آینده نگاری از چالش های اصلی در این حوزه به شمار می روند. در این شرایط، بهره گیری از تجارب جهانی می تواند راهگشای طراحی یک چارچوب بومی و کارآمد در ایران باشد. مطالعه تطبیقی، تجربیات کشورهایی چون قطر، عربستان، امارات متحده عربی و مالزی نشان می دهد که چشم اندازپردازی مستلزم وجود ساختارهای نهادی پایدار، پیوند میان پژوهش و خط مشی گذاری، مشارکت بین بخشی و استفاده از روش های ترکیبی آینده نگاری است. معیار انتخاب و مطالعه کشورها، موقعیت جغرافیایی و تشابهات فرهنگی آن ها با ایران است . این پژوهش از نوع کیفی و با رویکرد تحلیل تطبیقی انجام شده است که به مقایسه و تحلیل ساختار، محتوا و فرایندهای تدوین چشم اندازهای ملی می پردازد . هدف اصلی، شناسایی شباهت ها و تفاوت های موجود در این چشم اندازها و استخراج الگوهای مؤثر در حکمرانی آینده نگر ایران است . روش گردآوری داده ها مطالعه و تحلیل چشم اندازها و گزارش های اجرایی مرتبط بود . در این گزارش، براساس تحلیل این تجارب، چند پیشنهاد محوری ازجمله ایجاد نهاد ملی آینده نگاری، تدوین نقشه راه های چندمرحله ای برای ترسیم چشم انداز، تقویت آموزش و ظرفیت سازی در میان مدیران دولتی و نهادینه سازی مشارکت عمومی و تخصصی در فرایندهای خط مشی گذاری آینده محور ارائه شده است.

چکیده با توجه به شتاب تحولات فناوری، زیست محیطی، اقتصادی و اجتماعی در سطح ملی و جهانی، نظام تقنین جمهوری اسلامی ایران نیازمند تجهیز به ابزارهایی نوین برای تصمیم سازی در شرایط پیچیده و نامطمئن است. آینده نگاری به عنوان یک فرایند مشارکتی، نظام مند ساخت یافته و آینده محور، می تواند نقش کلیدی در توانمندسازی نهاد قانونگذاری برای طراحی مقررات پایدار، تاب آور و پیش نگر ایفا کند.
این گزارش با هدف ارائه مسیرهای عملیاتی نهادینه سازی آینده نگاری در مجلس شورای اسلامی، چهار سطح مکمل و هم افزا را معرفی می کند: نخست، نهادسازی برای شکل گیری ساختارهای حقوقی، سازمانی و منابع انسانی پایدار در درون قوه مقننه؛ دوم، فرایندسازی برای ادغام آینده نگاری در تمام مراحل چرخه سیاستگذاری؛ سوم، ابزارسازی برای ارائه روش ها و چارچوب های تحلیلی قابل استفاده توسط نمایندگان و کارشناسان؛ و درنهایت، فرهنگ سازی به مثابه رکن بنیادین تغییر نگرش، رفتار حرفه ای و ارتقای هویت نهادی نسبت به آینده.
محتوای این گزارش مبتنی بر بررسی متون نظری، تجربه های موفق جهانی و تحلیل وضعیت موجود در نظام تقنین کشور است. پیشنهادهای ارائه شده، از سطح توصیه های نظری فراتر رفته و در قالب اقدام های قابل اجرا و متناسب با شرایط کشور ارائه شده اند. این چارچوب، گامی عملی برای گذار از قانونگذاری واکنشی و روزمره به قانونگذاری آینده ساز، بین نسلی و استراتژیک خواهد بود.

چکیده اگر آینده پژوهی را روشی برای ترسیم آینده از میان روندهای موجود در نظر بگیریم، بخشی از این روندها، سناریوهای محتملی است که دیگر بازیگران ترسیم کرده اند. تصویرسازی اندیشکده های آمریکایی از ایران می تواند گام مهمی در راستای تقویت شفافیت در فرآیند تصویرپردازی از کشور باشد. این اندیشکده ها بخشی از فرآیند تصمیم سازی ساختار سیاسی آمریکا (احزاب، رسانه ها، کنگره و دولت) هستند. در این پژوهش ۲۸۹ گزارش، مقاله و یادداشت از هشت اندیشکده شامل «مؤسسه بروکینگز»،«بنیاد کارنگی»، «گروه بحران»، «مؤسسه واشنگتن برای سیاست خاورنزدیک»، «مرکز مطالعات راهبردی و بین المللی»، «مؤسسه هادسون»، «شورای آتلانتیک» و «مؤسسه خاورمیانه» درباره موضوعات مرتبط با ایران در بازه یک سال اخیر، با استفاده از مدل اختصاصی کمی سازی شده هوش مصنوعی پردازش شده است. نتایج نشان می دهد که جنگ غزه بر نگرش به ایران در سیاست خارجی آمریکا، مؤثر بوده و عمدتاً با نگرشی امنیتی به ایران نگریسته شود. البته درباره نوع مواجهه با ایران اجماع نظر کافی بین این اندیشکده ها، حتی مواردی که نزدیک به حزب جمهوری خواه هستند، وجود ندارد. اینکه باید با کدام یک از ابزارهای دیپلماتیک یا نظامی، برنامه های هسته ای، موشکی و منطقه ای ایران را مهار نمود، محل اختلاف است. اگر ایران بتواند روایت جذاب تر و قوی تری از خود به ساختار تصمیم گیر آمریکا ارائه دهد، می تواند فرصت های بیشتری برای پیشبرد دیپلماسی خلق کند و مسیر هموارتری برای تحقق سناریوهای مطلوب ترسیم کند.

چکیده در جهان پیچیده و متحول امروز، مواجهه با مسائل نوپدید، گسترش فناوری، ارتباطات شبکه ای و رویدادهای پیش بینی ناپذیر، نیازمند رویکردی فعال، منعطف و آینده نگر در حکمرانی است. هدف این گزارش، تبیین چارچوب مفهومی و کارکردی حکمرانی پیش نگر و بررسی ظرفیت های آن برای به کارگیری در نظام خط مشی گذاری جمهوری اسلامی ایران است.
این پژوهش با بهره گیری از روش تحلیل کیفی، مرور نظام مند ادبیات نظری، تحلیل اسنادی برنامه های توسعه ملی و مطالعه تطبیقی مدل های حکمرانی پیش نگر در کشورهای منتخب، ابعاد گوناگون این رویکرد را بررسی کرده و مطالعات موردی از کشورهای گوناگون در قالب جدول های مقایسه ای تحلیل شده اند.
یافته ها نشان می دهد حکمرانی پیش نگر با اتکا بر ابزارهایی مانند آینده پژوهی، سناریوسازی، مشارکت فراگیر ذینفعان، و ایجاد نهادهای تخصصی، می تواند ظرفیت نظام تصمیم گیری کشور را در برابر تحولات سریع محیطی و فناورانه ارتقا دهد. کشورهای پیشرو با تعبیه سازوکارهایی مانند آزمایشگاه های خط مشی گذاری، کمیته های آینده و چارچوب های داده محور توانسته اند انعطاف پذیری و تاب آوری ساختاری خود را افزایش دهند و بررسی تجارب آنها نشان می دهد ترکیب «آینده پژوهی» ،«تحلیل داده محور» ،«مشارکت اجتماعی» و «نوآوری نهادی» مؤلفه های کلیدی در تحقق حکمرانی پیش نگر هستند.
نتایج تحقیق بر ضرورت استقرار حکمرانی پیش نگر در ساختارهای تقنینی و اجرایی ایران تأکید دارد. پیشنهادهایی نظیر تشکیل کمیته های تخصصی آینده پژوهی در مجلس، الزامی سازی پیوست آینده برای طر ح ها و لوایح، تقویت نهادهای تحلیل داده، سناریونویسی و توسعه فرهنگ آینده نگری ازجمله راهکارهای محوری برای حرکت به سوی حکمرانی پیش نگرانه و مقاوم در برابر عدم قطعیت های آینده است.

چکیده هوش مصنوعی نه تنها به عنوان یک فناوری پیشرفته، بلکه به مثابه پدیدهای چندلایه شناخته می شود که لایه های عمیق فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و معرفتی را تحت تأثیر قرار می دهد. در این گزارش با بهره گیری از روش «تحلیل لایه ای علت ها»، به بررسی ریشه ای مسائل و چالش های توسعه هوش مصنوعی در ایران پرداخته شده است. این روش با عبور از لایه های سطحی مسئله، مانند اخبار و روایت های رسانه ای، به عمق ساختارهای نظام مند، گفتمان های مسلط و در نهایت استعاره ها و اسطوره های ناخودآگاه جمعی نفوذ می کند.
در این پژوهش، هوش مصنوعی در هشت بعد کلیدی منابع انسانی، اقتصاد و سرمایه گذاری، حکمرانی، فقه، دانش و فناوری، زیرساخت های فنی، فرهنگی –اجتماعی و بین الملل مورد تحلیل قرار گرفته و در هر بعد، چهار لایه تحلیل شامل: لیتانی (مسائل عینی و خبری)، علل اجتماعی و سیستماتیک، گفتمان و جهان بینی و اسطوره و استعاره بررسی شده است. یافته ها نشان می دهد که مسائل واقعی هوش مصنوعی در لایه های عمیق تری نهفته است و تغییر در استعاره های بنیادین – مانند عبور از «هوش مصنوعی به مثابه سلاح» به «هوش مصنوعی به مثابه دانش و سواد عمومی» – می تواند زمینه ساز تحول در سیاست ها، راهبردها و اقدام های عملی باشد. این گزارش با نگاهی آینده نگرانه و تحول خواهانه، ضمن ترسیم سناریوهای بدیل، پیشنهادهای سیاستی جامعی در هر یک از ابعاد ارائه می دهد که هدف آن حرکت به سمت آینده ای مطلوب، عدالت محور، انسان محور و مبتنی بر ارزش های بومی در عصر هوش مصنوعی است.

چکیده کسانی که به جای آینده، به گذشته می نگرند، چشم انداز جامع تری نسبت به مدعیان تیزبین آینده دارند. از حدود دو سده گذشته که ایرانیان به ناچار با فراورده های نظامی، سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی تجدد مواجه شدند، ایران گرفتار بحران های مختلفی شد. بنابراین پرسش از چرایی تمایز میان ایران (و به صورت عام تر آسیا و شرق) با غرب و به تبع آن «چه باید کرد؟» فضای ذهنی بسیاری از دانشوران و نویسندگان و فعالان سیاسی و اجتماعی ایرانی را به خود اختصاص داد. به واسطه نضج گیری رویکرد تاریخی در غرب، از اواسط قرن نوزدهم، تاریخی نگری و ارجاع به تفاوت های تاریخی ایران و غرب کم کم به راهبردی قالب در پاسخ به این پرسش ها شده و روایت های مختلفی پیرامون هویت تاریخی ایران شکل گرفته است. در واقع گزاره های هنجاری درباره آینده به «کلان روایت های تاریخی ایران» معطوف شد. کلان روایت هایی که بعدتر در قالب جامعه شناسی تاریخی ایران شکلی نظری تر به خود گرفتند. هدف این پژوهش مروری بر گونه های کلان روایت های تاریخی ایران و نظریه های جامعه شناسی تاریخی مبتنی بر آن ها و استحصال سناریوهای «رؤیای ملی» و «ایران آینده» از زاویه دید آن هاست. در نوشتار پیشِ رو پنج گونه از این نظریه ها به شیوه تحلیل اصلی کیفی متمایز شده و برخی از مثال واره های مهم هرکدام بررسی شده است. همچنین دلالت های آینده پژوهانه هرکدام در رابطه با رؤیای ملی و آینده ایران به اجمال مقایسه و ارزیابی شده اند.

چکیده  چهار دهه پس از پیروزی انقلاب اسلامی، ایران در نقطه ای قرار گرفته که نیازمند بهره برداری هوشمندانه از سرمایه های خود برای ترسیم تصاویری راهبردی از آینده ای مطلوب است. در این تصاویر، ایران نباید صرفاً در چارچوب مرزهای جغرافیایی فعلی بازتعریف شود، بلکه می بایست با تعریف جایگاهش، نقش آفرینی مؤثری در سطوح منطقه ای و جهانی ایفا کند و مسیر توسعه خود را هموار کند. از اینرو، با در نظر داشت روندهای ساختاری آینده نظام بین الملل، ظرفیت های جغرافیایی، تاریخی و تمدنی ایران، و اهمیت مسیر بین المللی سازی در حوزه هایی همچون ژئوپلیتیک، انرژی، فناوری های نوین، فرهنگ و امنیت منطقه ای این پرسش مطرح می شود؛ چه تصاویری از ایران در سایه رقابت قدرت های بزرگ می بایست ترسیم شود تا بتوان نقش جمهوری اسلامی را به عنوان بازیگری اثرگذار و همکار در نظام جهانی به درستی بازنمایی کرد؟ از تجزیه و تحلیل متون مصاحبه، پنج تصویرِ مزدا، چهار راه جهانی، شیزان، مشعل جهان، میراث دار تمدن با هدف بازنمایی و بازتعریف نقش جمهوری اسلامی در نظام بین الملل برجسته شده است که در نهایت ترویج این تصاویر موجب تغییر نگرش ها نسبت به ایران از دیدگاه های دوگانه و تهدیدآمیز به رویکردی مبتنی بر توسعه و همکاری می شود. 

چکیده موضوع پژوهش حاضر، بررسی علل مربوط به نقش آفرینی مردم در امر حکمرانی است. به تعبیر دیگر، از طرفی، علل عدم تحقق نقش آفرینی مطلوب مردم در وضع موجود حکمرانی امروز ایران و از طرف دیگر، دلایل لازم برای تحقق این مهم، مورد مطالعه قرار گرفت. لذا پژوهش حاضر با هدف استخراج علل پیش گفته و درنهایت ارائه پیشنهادهای سیاستی، انجام گرفته است.
روش مورد استفاده در این پژوهش، مدل تحلیل لایه ای علّی است. با استفاده از این روش، هر کدام از دو وضعیت موجود و مطلوب، در چهار لایه علّی لیتانی، سیستمی، گفتمانی و استعاری صورت بندی شده اند. بعد از استخراج علل مربوط به لایه مشهودات (لیتانی) و لایه سیستم ها، در لایه گفتمانی، سه گفتمان «تمرکزگرایی دولتی»، «جامعه بازار» و «مردمی سازی تقلیل گرا»، نشان دهنده وضع موجودند و در مقابل هم «حکمرانی مردمی» به عنوان گفتمان اصلی وضع مطلوب شناسایی شد. در میان استعاره ها نیز، استعاره «اقتدارگرایی» متناظر با گفتمان تمرکزگرایی دولتی و استعاره «امامتِ امت» متناظر با گفتمان حکمرانی مردمی، استعاره های مرکزی بودند.
درنهایت هم دو بسته پیشنهادی ارائه شد:
اول، اهم سیاست های پیشنهادی ذیل محورهای بازسازی ساختاری، پیشران محوری، بازتعریف و تحکیم نقش ها، تکثیر میدانی، چابک سازی ستادی، قاعده گذاری ضدسرمایه داری، عاملیت پروری، جریان سازی گفتمانی، محله محوری، مصونیت زایی، نظارت و ارزیابی مردم پایه و درنهایت، نهادسازی اجتماعی تنظیم شد.
دوم، تصویری از جعبه ابزار و اقداماتِ متناسب با الگوی حکمرانی مردمی، چینش شد.

چکیده این گزارش به بررسی نقش استعاره ها در حکمرانی بر پایه منابع داخلی و خارجی می پردازد. استعاره ها تنها ابزارهای زبانی نیستند، بلکه چارچوب های مفهومی هستند که درک و انتقال مفاهیم پیچیده را تسهیل می کنند. در این گزارش، نشان داده می شود که استعاره ها می توانند در ساده سازی پیچیدگی ها، شکل دهی به سیاست ها و تقویت ارتباطات سیاسی و اجتماعی مؤثر باشند. چرخه دوازده مرحله ای استعاره ها نیز به عنوان الگویی برای شناسایی، توسعه و تثبیت آنها در تفکر حکمرانی مطرح شده است. این چرخه کمک می کند استعاره ها از مرحله کشف تا مرحله تثبیت در سیاستگذاری، به چارچوبی تحلیلی و عملیاتی بدل شوند. استعاره ها دو کارکرد کلیدی دارند: نخست، مفهوم سازی و ساده سازی موضوع های پیچیده؛ دوم، کارکرد اقناعی در جلب حمایت و آگاهی بخشی عمومی. برای بهره گیری اثربخش از این ظرفیت ها، سیاستگذاران باید از ابزارهایی چون تحلیل گفتمان و افکارسنجی استفاده کنند تا دریابند کدام استعاره ها نزد مردم معنا و نفوذ بیشتری دارند. به عنوان نمونه، در سیاست های جمعیتی، استعاره هایی نظیر «فرزندان به مثابه معماران آینده ایران» می توانند به مقبولیت و اثربخشی برنامه ها بیفزایند. مرکز پژوهش های مجلس شورای اسلامی می تواند با ایجاد کارگروه های تخصصی و تحقیقات مستمر، فرایند شناسایی و به کارگیری استعاره ها را نهادینه کند. گام بعدی، طراحی یک چارچوب بومی و جامع برای شناسایی، اجرا و ارزیابی استعاره هاست؛ چارچوبی که با بهره گیری از مطالعات بین رشته ای و تجارب جهانی و با همکاری نهادهای علمی و اجرایی، به ارتقای حکمرانی و افزایش اعتماد اجتماعی یاری رساند. 

چکیده چشم انداز فعلی نظم بین المللی شاهد برخورد دو روند امنیتی بین آمریکا و چین است، روند اول؛ نمایانگر تشدید رقابت ژئوپلیتیکی بین آمریکا و چین در فضای فیزیکی است و روند دوم نمایانگر مهم ترین مناقشه بین آمریکا و چین در قلمرو فناوری ها برای دستیابی به رهبری هوش مصنوعی، «جی ۵»، ریزتراشه های نیمه رسانا و حاکمیت جهانی اینترنت، کوانتوم، متاورس است. ازاین رو محور اصلی این رقابت فناورانه، دیگر دولت ها نیستند، بلکه شرکت های فناوری بزرگ از جمله گامام/گافام آمریکا و «بی.اچ.آ.تی.ایکس» چین هستند که تأثیرات اقتصادی، سیاسی، اجتماعی و فرهنگی قابل توجهی را اعمال می کنند و درعین حال، حاکمیت و ظرفیت دولت ها را به چالش می کشند. نظم دیجیتال در نتیجه رقابت بین شرکت های فناوری و بازیگران دولتی همانند آمریکا و چین برای کنترل حاکمیت فضای دیجیتال، در حال شکل گیری است. هدف این گزارش ترسیم نظم آینده جهان و ایران با توجه به پیشرفت فناور ها و ظهور بازیگران جدید است که در مجموع سه احتمال برای ایران در نظم دیجیتال پیش بینی می شود. این احتمال می رود که ایران به عنوان بازیگر غیرفعال در سناریوی ملی گرایی و «جنگ سرد فناوری» ظاهر شود. همچنین پیش بینی می شود که در سناریوی جهان گرایی، ایران به عنوان یک بازیگر فعال توانا در طراحی قوانین و هنجارها در «نظم دیجیتال جهانی شده» وارد می شود. در نهایت در سناریوی آرمان شهر فناوری، ایران با فرسایش قدرت دولت هایی نظیر آمریکا و چین، با شرکت های فناوری بزرگ در «جهان تکنوقطبی» به عنوان بازیگری مواجه می شود که برای مقابله با آنها باید شرکت های فناوری بزرگ ملی خود را راه اندازی کند. 

چکیده امروزه دولت ها، بنگاه ها و جوامع از اهمیت و ارزش راهبردی داده آگاه هستند، براین اساس نظام برنامه ریزی کلان کشور لازم است درک درستی از ضرورت و اهمیت نظام حکمرانی داده پیدا کند و نگاهی آینده نگرانه، کل نگر، پویا، پیشگیرانه و سازگار با فناوری های نوپدید برای مدیریت و حفاظت از انواع داده های ملی، تجاری، شخصی، باز و ... داشته باشد.
نظام حکمرانی ملی داده در بهینه سازی و افزایش انسجام و کارآمدی نظام تصمیم گیری کشور، ارتقای سطح هوشمندی خط مشی گذاران، افزایش شفافیت، بهبود اعتماد جامعه، رشد خدمات دیجیتال و افزایش سهم اقتصاد دیجیتال در تولید ناخالص داخلی نقش مهمی دارد. در این گزارش ضمن بررسی اجمالی تجارب مرتبط داخلی و بین المللی حکمرانی داده به بیان چالش های پیش رو و روندهای تأثیرگذار بر حکمرانی ملی داده پرداخته شده و در ادامه به دوگانه های سیاستی و سناریوهای حکمرانی ملی داده اشاره شده و در نهایت پیشنهادهای سیاستی در حوزه حکمرانی ملی داده ارائه شده است.

چکیده یکی از مهم ترین اقدامات در توسعه زیست بوم حکمرانی آینده نگر و بهبود خط مشی گذاری، تدوین پیوست آینده است. این ابزار به خط مشی گذاران کمک می کند تا نقاط کور قانون گذاری را بهتر شناسایی کرده و قوانین را با در نظر گرفتن تحولات آینده تدوین کنند. بر اساس مطالعات انجام شده، چارچوب پیوست آینده شامل تحلیل قوانین از منظر روندهای آینده، سناریوهای محتمل، رویدادهای شگفت آور، چشم انداز آینده و موضوعات نوظهور است.
تجربیات بین المللی نشان می دهد که کشورهای پیشرو همچون فنلاند، استونی، ایسلند، آمریکا و آلمان، رویکردهای آینده نگرانه را در قانون گذاری خود نهادینه کرده اند. این کشورها از ابزارهایی مانند کمیسیون های آینده نگاری، پلتفرم های متناسب با آینده و ارزیابی قوانین بر اساس سناریوهای مختلف بهره می برند.
چارچوب پیشنهادی این پژوهش برای پیوست آینده، ابعادی همچون تحلیل روندهای آینده، بررسی سناریوها، ارزیابی تأثیر رویدادهای احتمالی، تبیین چشم انداز خط مشی و بررسی موضوعات نوظهور را شامل می شود. اجرای این چارچوب می تواند به سیاست گذاران کمک کند تا قوانین پایدار، منعطف و سازگار با آینده تدوین کنند. این مطالعه با استفاده از روش های تحلیلی و تطبیقی، نمونه های موفق جهانی را بررسی کرده و چارچوبی بومی برای تدوین پیوست آینده پیشنهاد داده است که می تواند موجب بهبود حکمرانی آینده نگر در نظام قانون گذاری شود.

چکیده تصویر آینده یک نوع آگاهی اجتماعی جمعی نسبت به آینده است که در ذهن افراد شکل می گیرد. تصاویر خلق شده از آینده نشان دهنده امیدها و ترس های افراد است که به طور آگاهانه و ناخودآگاه بر تصمیم ها و رفتارهای آنها تأثیر می گذارد. تصویر مطلوب آینده در هیچ جا امر معین و متعین نیست و هر کشوری باید خود، راه آینده اش را بشناسد. در زمینه تصویرپردازی ایران آینده (در سطح ملی)، تاکنون تلاش های محدودی ازجمله چشم انداز ۱۴۰۴ (توسط مجمع تشخیص مصلحت نظام) و آینده نگاری ملی (توسط معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش بنیان) انجام شده است. با توجه به موعد پایانی چشم انداز ۱۴۰۴ ایران، باید برمبنای ارزیابی کلان و فنی چشم انداز قبلی (چه به لحاظ روش شناسی و چه به لحاظ تحقق عملیاتی)، روح تازه ای به چشم انداز جدید تزریق شود که فارغ از روش های کلاسیک، سنتی و جامع باشد. چارچوب جدید باید چارچوبی برای ساخت تصویر آینده ایران به کمک نوآوری های سیاستی باشد. این گزارش به کمک روش تحلیل لایه ای علت ها و بر مبنای نظر خبرگان و مطالعات کتابخانه ای، در جستجوی چارچوب ساخت تصویر آینده است. در انتهای گزارش نیز پیشنهادهایی برای ساخت تصویر ایران آینده مطرح شده است.

چکیده چشم انداز نوین ایران آینده در مرحله اول باید به دنبال تغییرات مثبت و چرخش های تحول آفرین در سطح حکمرانی باشد و از طریق آن، افزایش بهره وری (اجتماعی و اقتصادی) و بازمهندسی برخی ساختارها را تعقیب کند. نقطه شروع طرح چشم انداز ایران آینده، نوسازی حکمرانی برای رسیدن به ایران کارآمد، قوی و الگوی پیشرفته نظام اسلامی است. مرحله دوم، ایجاد جریان های حکمرانی متمرکز بر پنج سازوکار مولد پیشرفت ایران آینده است. سیمای ایران آینده در افق ۱۴۲۴، می تواند در پنج تصویر بدیل (و یا تلفیقی از آنها): ۱. «ایران مردمی»، ۲. «ایران بزرگ»، ۳. «ایران نوآفرین»، ۴. «ایران ثروت»، ۵. «ایران تاب آور» روایت شود.
پیش فرض طرح ایران آینده ، مبتنی بر ایده «همراهی جمهوریت و اسلامیت و استقلال ذاتی در جهان» بوده و بر پایه «سنت های الهی»، «ارزش های توحیدی و هویتی نظام انقلاب اسلامی» و «حمایت و دفاع از کرامت و ذات انسان ها» و «خانواده و سبک زندگی ایرانی - اسلامی» در سراسر جهان است و نقطه تمایز این رویکرد با روال سندنویسی ملی در «هم آفرینی، مشارکت جویی و آینده نگاری به منظور تصویرسازی ایران آینده»، «خلق روایت های استراتژیک چندگانه»، «توجه به کسب قابلیت ها و صلاحیت های ضروری برای حکمرانی» است.

چکیده تقویت حکمرانی پیش شرط اساسی تحول ملی و سازوکارهای حل مسائل کشور است؛ در گزارش «منشور هم آفرینی تصویر ایران آینده» همین نکته، مبنا قرار گرفته و سپس چندین تصویر از ایران آینده، ارائه شده که یکی از آنها «ایران تاب آور» است. ایران آینده به دلیل شرایط سیاسی، جغرافیایی، اقتصادی و فرهنگی-اجتماعی منحصر خود در زیست بوم بین الملل، طرح ایران آینده، باید تاب آوری، پابرجایی و استحکام لازم را داشته باشد و در برابر رویدادهای بنیاد برافکن، اتفاقات غیرقابل پیش بینی و فشار دشمنان از مقاومت لازم برخوردار باشد. در این گزارش پس از مرور مفاهیم تاب آوری و تاب آوری ملی، انواع تاب آوری در بخش ها و سطوح مختلف کشور ازجمله اقتصاد، زیر ساخت، جامعه و ... و همچنین ویژگی های یک حکمرانی تاب آور، به تجربیات کشورها در حوزه تاب آوری پرداخته شده است. این تجربیات نشان دهنده مسیر ایجاد تاب آوری در حکمرانی و اولویت های تاب آور سازی متناسب با شرایط یک کشور است. سپس مدل ها و راهبردهای حکمرانی تاب آور و بازیگران اصلی این عرصه در ادبیات پژوهشی این مفهوم بررسی شده و درنهایت به مختصات ایران کنونی اشاره شده است. با توجه به وضعیت ایران در شاخص های متعدد تاب آوری، تصویر کلانی از وضعیت فعلی و تصویر آینده ایران تاب آور ترسیم شده است. به این ترتیب عوامل کلیدی مؤثر بر تصویر ایران تاب آور شناسایی شده و کمک می کند تا فاصله وضعیت موجود با وضعیت مطلوب مشخص شود. با درک وضعیت مطلوب، راهبردهای متناسب برای تحقق تصویر ایران پابرجا در عرصه های سیاسی، اقتصادی و اجتماعی ارائه شده است. 

چکیده یکی از شاخصه های تفکر یا رویکرد آینده نگری، توجه به موضوع های نوپدید است. دانش آینده پژوهی در تلاش است تفکر آینده نگری را روشمند کند و با استفاده از فنون کارشناسی و علمی، قبل از اینکه مسائل نوظهور بروز جدی پیدا کرده یا آسیب های وسیع تری را تحمیل کند، هشدارهایی در این راستا ارائه دهد. این هشدارها با به تصویر کشیدن داستان هایی از آینده (سیاه، سفید و خاکستری) دنبال می شود؛ در این راستا پیامدهای درک شده از این تصاویر، ذهنیت خط مشی گذاران و تصمیم گیران (و به طور کل ذی نفعان) را نسبت به موضوع های بدیع حساس می کند و این آغاز آینده سازی است. حساسیت ایجاد شده ناشی از درک تغییرات است و به طور قطع، خودآگاهی را در پی دارد و سپس پرداختن به نوپدیدها را با اهمیت جلوه می دهد.
بایستی افزود همیشه نوپدیدها، چالش های منفی نیستند و در بسیاری مواقع، حامل فرصت های جدید هستند؛ بنابراین باید برای حکمرانی پیش نگرانه، زودتر از میانگین فهم ذی نفعان به فرصت های نوپدید اشراف پیدا کنیم و برنامه ای برای بهره مندی از آنها طراحی کنیم (ضرورت این موضوع برای حاکمان سلامت مستمراً تشدید می شود). در این سند سعی شده است با مرور گزارش های بین المللی موثق، ایده های رویداد ملی نوآیند مرکز پژوهش های مجلس، مراجعه به خبرگان و تشکیل پنل در فرهنگستان علوم پزشکی، مهم ترین نوپدیدهای سلامت ایران به تفکیک کارکردهای نظام سلامت گردآوری شود و به صورت خلاصه و نمادین، در یک رادار ارائه شود. در بخش تشریحی گزارش نیز به صورت مختصر به جنبه های ریسک و فرصت این نوپدیدها اشاره شده است. 

چکیده با افزایش پیچیدگی و تحولات شتابان پیش رو، ماهیت حکمرانی هم در حال تغییر است و بدیل ها و رویکردهای جدیدی در حکمرانی مانند «حکمرانی هوشمند»، «حکمرانی شبکه ای»، «حکمرانی الکترونیکی» و «حکمرانی مشارکتی» در حال طرح است. امر حکمرانی معطل دولت های سنتی نمی ماند و دولت ها باید خود را با آن تطبیق بدهند. لذا شناخت رویکردها و پیشران های آینده حکمرانی، یک ضرورت برای حکمرانان است.
بر این اساس در این گزارش پیشران ها یا نیروهای شکل دهنده آینده حکمرانی برمبنای مطالعات کتابخانه ای و نظرات خبرگان بررسی شد. با مطالعه پیشران های آینده حکمرانی می توان گفت؛ حکمرانی آینده «فناورمحور»، «زنانه تر»، «مشارکتی»، «تاب آور»، «هوشمند»، «داده محور»، «چابک تر»، «مبتنی بر ابزارهای رفتاری»، «توانمندساز»، «شخصی سازی شده» و «بازتر» است. بر این اساس ابزارهایی مانند «آزمایشگاه حکمرانی»، «آزمایشگاه خط مشی گذاری»، «محیط آزمون تنظیم گری»، «بازی وارسازی» و «بودجه بندی شهروندی» در حکمرانی مطرح می شود. با توجه به پیشران های شناسایی شده پیشنهاد می شود پژوهشگران در آینده به تصویر و سناریوهای آینده حکمرانی ایران در نسبت با حکمرانی نوین جهانی بپردازند. همچنین در انتهای گزارش توصیه هایی برای نظام حکمرانی در ایران با محوریت مجلس شورای اسلامی ارائه شده است.

چکیده میراث فرهنگی، تجلی گاه ارزش ها، باورها و معرف فرهنگ و هویت ایرانی، دارای پیام هایی است که حفاظت صحیح می تواند نقش مؤثری در دریافت و قابل فهم شدن معانی نهفته در آن ایفا کند؛ با وجود این اغلب در روند حفاظت آثار تاریخی - فرهنگی، رویکردهای سطحی به جای محتوایی مورد توجه قرار می گیرند به طوری که غفلت از ابعاد ناملموس و معانی پنهان اثر، سبب ناکارآمدی حفاظت می شود؛ زیرا فقط بر ابعاد ملموس و پوسته فیزیکی آن تأکید دارد و این موضوع تأثیرات معکوس در پویایی و پایداری میراث به دنبال داشته است. با محدود کردن حفاظت به بُعد فیزیکی و عدم توجه به حفاظت از میراث ناملموس، در آینده با گسست معنایی و یا حتی انحطاط معنایی میراث فرهنگی مواجه خواهیم شد که این موضوع ضمن نابودی میراث، مسائل هویتی و فرهنگی را تحت تأثیر قرار داده و آسیب های جبران ناپذیر به منافع ملی را در پی خواهد داشت. هدف اصلی گزارش شناسایی آسیب های ناشی از حفاظتِ فیزیکی صرف و فقدان رویکرد معنامحور در روند حفاظت و پیش بینی آینده با توجه به مسائل موجود و درنهایت ارائه پیشنهاد هایی برای سیاستگذاری و حکمرانی کارآمد و نوین در راستای بقا و تداوم فرهنگی آینده است؛ بدین منظور مروری بر قوانین مهم و آسیب شناسی آنها به ویژه از منظر رویکرد معنایی انجام شده و نقاط ضعف سیاستگذاری فرهنگی در این زمینه شناسایی شده است؛ سپس روند کنونی حفاظت و پیامدهای ادامه این روند، مورد توجه قرار گرفته است. بررسی قوانین موجود در عرصه حفاظت میراث فرهنگی نشان می دهد تاکنون سیاستگذاری جدی در زمینه حفاظت از معانی وجود نداشته و عمده توجه سیاست های حفاظتی معطوف به حفاظت فیزیکی است. با توجه به توصیه های سیاستی مندرج در نتیجه گیری درخصوص حکمرانی مسئله آینده، سه حوزه موضوعی اصلی مورد تأکید قرار گرفته است که عبارتند از: نگرش ها و رویکردها؛ قانون ها و برنامه ها؛ شرایط و زمینه های اجرا. درنهایت در جمع بندی گزارش به منظور حفاظت جامع میراث فرهنگی (ملموس و ناملموس)، چارچوبی اجرایی برای تعیین مسیر حرکت تعریف شده و با مشخص کردن نقطه ورود حکمرانی به حل مسئله نوپدید آینده، راهکارهای تقنینی، نظارتی و اجرایی پیشنهاد شده است.

چکیده حکمرانی در آینده به شدت تحت تأثیر تحولات فرهنگی، فناوری، تغییرات جمعیتی، اقتصادی و اجتماعی قرار خواهد گرفت و با مسائل نوپدیدی مواجه خواهد شد که در نتیجه امکان استمرار رویکردها و مدل های سنتی حکمرانی وجود نخواهد داشت، لذا تغییر حکمرانی باید انجام گردد تا اعمال قدرت ممکن شود. در این راستا، لازم است حکومت ها مسائل نوپدید آینده حکمرانی را در نظر بگیرند و برای آنها برنامه ریزی های لازم انجام دهند. بر این مبنا در این گزارش، مسائل نوپدید آینده حکمرانی در سه محور چالش ها، رویکردها و ابزارها بررسی شده است. در بخش پایانی توصیه های کاربردی برای دستورکارگزاری مسائل نوپدید آینده در نظام حکمرانی ارائه می شود تا تفکر آینده نگر در مجموعه قانونگذاری نهادینه شود. تمرکز این پیشنهادها بر آن است تا حکمرانان در رویارویی با مسائل نوپدید آینده دچار غافلگیری نشوند و کنش فعالی در مواجهه با آنها داشته باشند.